Gök Medrese veya Sahibiye Medresesi (Sivas), Selçuklu mimarisinin görkemini ve yüzyıllara meydan okuyan taş işçiliğini günümüze taşıyan en etkileyici şaheserlerden biridir. Anadolu Selçuklu medreseleri arasında eşsiz çini sanatıyla öne çıkan bu tarihi yapı, şehre gelen ziyaretçiler için mutlaka görülmesi gereken rotaların başında yer alıyor.
Gök Medrese veya üzerindeki çinilerin rengi sebebiyle Mavi Medrese, tarihi Sivas şehrinde bulunan diğer Anadolu Selçuklu mimarisine ve sanatına ait medreseler içinde gerek taş bezemeleri, mimarisi ile gerekse çini başta olmak üzere içerdiği bilgileri ve geleneksel sanatları ile diğer Sivas medreselerinden ayrılmaktadır. Günümüzde turistlerin özellikle uğramış oldukları Sivas merkezindeki medreseler haricinde Gök Medrese veya Sahibiye Medresesi, merkeze yürüme mesafesinde bulunmaktadır.
Gök Medrese’nin Önemi
Sivas Gök Medrese, hem Anadolu Selçuklu medrese mimarisinin zirve noktası olması hem de günümüze kadar ulaşan benzersiz taş ve çini işçiliği nedeniyle Türk-İslam sanatı açısından devasa bir öneme sahiptir. UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi‘nde de yer alan bu eşsiz yapı, Sivas’ın zengin tarihi mirasını ve Selçuklu döneminin ilim anlayışını günümüze taşıyan en değerli kültür hazinelerinden biridir. Konya şehri gibi Sivas kenti içinde de Anadolu Selçuklu dönemine ait çok sayıda mimari yapı bir arada bulunmaktadır. İç Anadolu Bölgesi gezilecek tarihi şehirleri arasında yer alan Sivas’ta Anadolu Selçuklu dönemi medrese mimarisi örnekleri olarak ayrıca Çifte Minareli Medrese, Buruciye Medresesi, Şifaiye Medresesi de en çok bilinen örneklerdir. Ayrıca Sivas’ın Divriği ilçesinde bulunan Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası da bezemeleri ve yapım sanatı ile dünyada eşi benzeri olmayan Anadolu Selçuklu eseridir.
Yirmi iki yıldır belgeleme, koruma ve onarım çalışmalarının yürütüldüğü Sivas Gök Medrese’nin, bu çalışmalar sonucunda İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi olarak hizmet vermesi planlanmaktadır. Bu anlamda gerek Buruciye gerekse Şifaiye medreseleri gibi şanssız değildir. Çünkü medrese, bahsi geçen bu iki medrese gibi en azından kafeterya gibi işletilmeyecektir. Gök Medrese’nin ayrıca bire bir minyatür maketi İstanbul Miniatürk içerisinde bulunmaktadır.
Konu Başlıkları
- Gök Medrese Kısa Bilgileri Tablosu
- Gök Medrese Nerede ve Nasıl Gidilir?
- Sivas Gök Medrese Ziyaret Saatleri ve Giriş Ücreti 2026
- Gök Medrese’de Neler Var? (Görülmesi Gereken Önemli Yapılar ve Eserler)
- Gök Medrese Çini Uygulamaları ve Çini Sanatındaki Yeri
- Gök Medrese Hakkında İlginç Bilgiler
- Rakamlarla Gök Medrese
- Gök Medrese Hakkında Mitolojik Efsaneler, Mitler ve Halk Söylenceleri
- Gök Medrese Mimarisi ve Bezemeleri
- Sivas Gök Medrese’deki Ayetler, Kitabeler ve Yapıdaki Konumları
- Sivas Gök Medrese Tarihi ve Sahip Ata
- Gök Medrese’nin Bitmeyen Restorasyon Hikayesi ve Müzeye Dönüşümü
- Gök Medrese Çevresinde Gezilecek Yerler
- Ne Yenir? / Sivas Mutfak Rehberi
- Sivas Gök Medrese Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
- Ayrıca İlgili Linkler
Gök Medrese Kısa Bilgileri Tablosu
| Özellik / Parametre | Detaylı Açıklama |
|---|---|
| Konumu | Sivas Şehir Merkezi, Gökmedrese Mahallesi (Sivas Kalesi karşısı, Cumhuriyet Meydanı’na yürüme mesafesinde) |
| Yapılış Tarihi / Dönemi | 1271 (Hicri 670) / Anadolu Selçuklu Devleti Dönemi |
| Bânisi ve Mimarı |
Bânisi: Selçuklu Veziri Sahip Ata Fahreddin Ali Mimarı: Konyalı Kalûyân (Kaloyan) |
| Boyutları ve Ölçüleri |
|
| Mekân ve Bölüm Sayısı | 24 Öğrenci Odası (Hücre), 1 Mescit, 1 Yazlık Eyvan, 2 Kışlık Dershane, 2 Katlı Yapı Düzeni |
| Çinilerinin Sayısı ve Dağılımı | Yüzlerce metrekarelik alana yayılan binlerce mozaik ve plak çini; çifte minarelerde, mescit kubbesinde, 16 kasnakta, Türk üçgenlerinde ve eyvan beşik tonozlarında yoğunlaşmıştır. |
| Çinilerinin Öne Çıkan Özellikleri |
|
| Kültürel Statüsü | 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne dahil edilmiştir. Gelecekte İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Müzesi / Vakıf Müzesi olarak hizmet vermesi planlanmaktadır. |
| İlginç Bilgi 1: Mermer Kullanılan Nadir Taç Kapı | Anadolu Selçuklu mimarisinde taç kapılar genel olarak kalker veya taş malzemeyle inşa edilirken, Gök Medrese Taç Kapısı işlenmesi son derece zor olan beyaz mermer malzemenin kullanıldığı nadir yapılardan biridir. Işık-gölge oyunları sunan mukarnasları ve mermer üzerindeki dokuz Rumi kabartmasıyla eşsizdir. |
| İlginç Bilgi 2: 12 Hayvanlı Türk Takvimi ve Cennet Tasviri | Taç kapı kemerinin her iki yanında 12 hayvan başı kabartması (burçlar/Türk takvimi) yer alır. Ayrıca yapıda yer alan iki farklı hayat ağacından biri; kökleriyle yeraltını, gövdesiyle yeryüzünü, dallarındaki nar, hurma ve kiraz motifleriyle cenneti tasvir eder. |
| İlginç Bilgi 3: Timur ve Evliya Çelebi’nin Hayranlığı | 1399 yılında Sivas’ı işgal eden Timur’un yapıya hayran kaldığı tarihi kaynaklarda aktarılır. 1600’lerde Sivas’a gelen Evliya Çelebi ise Seyahatname’sinde bu çiniler ve işçilik için “Bu eserin mislini yapmak mümkün değildir ve diyar-ı İslam’da emsaline rastlanmamıştır” ifadesini kullanmıştır. |
Gök Medrese Nerede ve Nasıl Gidilir?
Gök Medrese (Sahibiye Medreseyi); İç Anadolu Bölgesi‘nin köklü tarihsel merkezlerinden biri olan Sivas ilinin merkez ilçesinde, Gökmedrese Mahallesi sınırları içerisinde, Kale Çarşısı ve Sivas Kalesi‘nin hemen güneydoğu eteklerinde yer almaktadır. 1271 yılında Anadolu Selçuklu Devleti Veziri Sahib Ata Fahreddin Ali tarafından inşa ettirilen bu anıtsal yapı; Sivas Kent Meydanı‘nda konumlanan Çifte Minareli Medrese, Şifaiye Medreseyi ve Buruciye Medreseyi gibi diğer Selçuklu şaheserlerine yaklaşık 650 metre (8-10 dakikalık yürüme) mesafededir.
Yapının kentin kalbinde ve tarihi dokunun merkezinde bulunması sebebiyle ulaşım son derece zahmetsiz ve rahattır. Ulaşım alternatifleri şu şekildedir:
Şehir İçi Ulaşım ve Yürüyüş Rotaları
Sivas kent merkezinden Gök Medrese‘ye ulaşmak için tercih edilebilecek şehir içi hatlar ve yollar şu şekildedir:
- Yürüyerek Ulaşım: Sivas Kent Meydanı‘ndan (Atatürk Caddesi) güney aksına doğru, Sivas Kalesi istikametinde yapılacak 8-10 dakikalık keyifli bir yürüyüşle doğrudan Gök Medrese Caddesi üzerindeki anıtsal mermer taç kapıya ulaşılır.
- Şehir İçi Halk Otobüsleri: Sivas‘ın tüm mahallelerinden kalkan ve Meydan, Hükümet Konağı veya Gökmedrese güzergâhını kullanan belediye halk otobüsleriyle yapının hemen yakınındaki duraklarda inilerek ulaşım sağlanabilir.
Sivas Nuri Demirağ Havalimanı’ndan Ulaşım
Hava yoluyla kente gelen seyahat severler için en yakın varış noktası Sivas Nuri Demirağ Havalimanı‘dır:
- Havaş ve Yolcu Servisleri: Havalimanına inen tüm iç hat uçak seferleri için hizmet veren HAVAŞ veya belediye servisleri doğrudan Sivas Kent Meydanı‘na (Otogar / Şehir Merkezi) kadar yolcu taşımaktadır. Yaklaşık 22 kilometrelik mesafe servislerle 25-30 dakikada katedilmektedir.
- Taksi veya Araç Kiralama: Havalimanından kiralanan özel araçlarla veya ticari taksilerle D850 karayolu güzergâhı takip edilerek yaklaşık 25 dakikada doğrudan medresenin önüne ulaşılabilir.
Sivas Yüksek Hızlı Tren (YHT) Garı ve Otogar Bağlantısı
Demiryolu ve karayolu ile seyahat eden ziyaretçiler için aktarma detayları şu şekildedir:
- Sivas YHT Garı’ndan Ulaşım: Ankara – Sivas Yüksek Hızlı Tren hattı üzerinden Sivas YHT Garı‘na gelen yolcular, gar çıkışındaki taksilerle veya Meydan yönüne giden dolmuş/otobüslerle yaklaşık 2,5 kilometrelik mesafeyi 5-10 dakika içerisinde aşarak yapıya ulaşabilirler.
- Sivas Şehirlerarası Otobüs Terminali’nden (AŞTİ) Ulaşım: Otogardan hareket eden otobüs firmalarının şehir içi yolcu servisleri veya otogar dolmuşları kullanılarak yaklaşık 5 kilometrelik sürüşle Gök Medrese‘ye varılmaktadır.
Sivas Gök Medrese Ziyaret Saatleri ve Giriş Ücreti 2026
Anadolu Selçuklu mimarisinin başyapıtlarından biri olan Sivas Gök Medrese (Sahibiye Medreseyi), büyüleyici mermer taç kapısı ve turkuaz çinileriyle kenti ziyaret eden seyahat severlerin ilk durağıdır. Vakıf müzesi konseptiyle kapılarını açan bu anıtsal eseri gezi planınıza eklemeden önce bilmeniz gereken 2026 yılı güncel ziyaret saatleri, giriş şartları ve iletişim bilgileri şu şekildedir:
Sivas Gök Medrese Giriş Ücretli mi? (2026 Güncel)
- Giriş Ücreti: Sivas Gök Medrese ziyareti tamamen ücretsizdir.
- Müze Kart Geçerli mi?: Yapı T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Vakıflar Genel Müdürlüğü bünyesinde sergilendiği ve ücretsiz hizmet verdiği için Müze Kart ibraz etme zorunluluğu bulunmamaktadır.
Gök Medrese Ziyaret Saatleri ve Açık Olduğu Günler
Anıtsal yapının iç avlusunu, müze sergileme alanlarını ve mermer mimarisini keşfetmek isteyen ziyaretçiler için haftalık çalışma takvimi şu şekildedir:
- Pazartesi: Ziyarete kapalıdır (Genel bakım ve müze temizlik günü).
- Salı – Pazar: 09:00 – 18:00 saatleri arasında ziyarete açıktır.
- Son Giriş Saati: Ziyaretçi yoğunluğu ve sergi düzeni sebebiyle en geç 17:30‘a kadar yapıya giriş yapılması tavsiye edilmektedir.
Ziyaretçiler İçin Önemli İpuçları ve İletişim Bilgileri
Sivas kent merkezindeki Cumhuriyet Meydanı‘na (Atatürk Caddesi) yaklaşık 650 metre yürüme mesafesinde yer alan Gök Medrese‘ye ulaşım oldukça kolaydır. Sergileme düzenlemeleri, özel rehberli turlar veya anlık çalışma saatleri güncellemeleri hakkında doğrudan bilgi almak için aşağıdaki kurum hatlarını arayabilirsiniz:
- Gök Medrese Danışma Hattı: 0346 223 59 08
- Sivas İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Hat: 0346 224 45 45
- Konum / Adres: Gökmedrese Mahallesi, Gökmedrese Caddesi, Sivas Merkez
Gök Medrese’de Neler Var? (Görülmesi Gereken Önemli Yapılar ve Eserler)
Sivas Gök Medrese, mimari detayları, eşsiz taş işçiliği ve dönemin sanat anlayışını yansıtan özel bölümleriyle ziyaretçilerine adeta bir açık hava müzesi atmosferi sunmaktadır. Selçuklu taş ve çini sanatının en seçkin örneklerini barındıran yapıda, her bir detay ayrı bir tarihi ve sanatsal değer taşır.
Gök Medrese’de Öne Çıkan ve Mutlaka Görülmesi Gereken Detaylar:
- Anıtsal Taç Kapı (Giriş Kapısı): Kabartma motifleri, hayat ağacı sembolleri ve 12 hayvanlı Türk takvimi figürleriyle Selçuklu taş işçiliğinin zirve noktasıdır.
- Mavi ve Firuze Çiniler (Mavi Medrese): Yapıya adını veren, mor ve firuze renk tonlarındaki büyüleyici geometrik çini mozaikler.
- Çifte Minareler: Taç kapının iki yanında yükselen, tuğla ve çini örgülü görkemli minareler.
- Açık Avlu ve Eyvanlar: Klasik Selçuklu medrese mimarisini yansıtan dört eyvanlı, geniş avlulu iç mekan düzeni.
- Mescit ve Derslikler: Girişin iki yanında yer alan, dönemin eğitim anlayışını ve kubbe mimarisini sergileyen tarihi odalar.
- Hayat Ağacı ve Kuş Motifleri: Taş üzerine ince ince işlenmiş, Selçuklu kozmolojisini ve inancını simgeleyen kabartmalar.
Gök Medrese Çini Uygulamaları ve Çini Sanatındaki Yeri
Sivas Gök Medrese (Sahibiye Medreseyi), Anadolu Selçuklu çini sanatının en ihtişamlı ve teknik açıdan en gelişmiş örneklerine ev sahipliği yapmaktadır. Yapıya görkemini katan çini detayları, Selçuklu ustalarının renk ve geometride ulaştığı zirveyi gözler önüne serer.
Gök Medrese’ye dolaylı olarak çinilerinden ötürü Mavi Medrese de denilmektedir. Ünlü seyyah Evliya Çelebi bu çiniler için “bir daha asla yapılamaz” ifadesini kullanmıştır.
Evliya Çelebi’nin Övdüğü Mavi Minareler ve Renk Paleti
Çinilerde hakim renkler olarak genellikle patlıcan moru, lacivert ve turkuaz (firuze) kullanılmıştır. Medresenin 25 metrelik anıtsal çifte minareleri, tuğla örgü arasına yerleştirilmiş bu sırlı çiniler sayesinde gökyüzüyle bütünleşen eşsiz birer sanat eseri niteliği taşımaktadır.
Mescit Kubbesinde Türk Üçgenleri ve Mozaik Çini İşçiliği
Dikdörtgen planlı medresenin kare planlı mescidinde kubbeye geçiş, 16 kasnak ve Türk Üçgenleri yardımıyla sağlanmıştır. Bu üçgenlerin etrafı turkuaz ve lacivert mozaik çinilerle kaplanmış, kancalı yaprak motiflerinden oluşan zarif bir bezeme ile çevrelenmiştir. Kubbenin iç kısmı ve üçgenlerin ortası da baklava ve zikzak desenli sırlı çinilerle bezenmiştir.
Günümüzdeki en etkilyeici Türk Üçgeni uygulaması ise Konya’daki Karatay Medresesi içindedir.
Eyvan Tonozlarında Sekiz Köşeli Yıldızlar ve Geometrik Sır
Eyvan kısımlarındaki beşik tonozlarda firuze ve mor sırlı çiniler ile sırsız tuğlalar alçı içine kabartma olarak yerleştirilmiştir. Bu teknikle oluşturulan sekiz köşeli yıldızların içinde bitkisel motifler işlenmiştir. Duvar ortasında kenarları bordür çinilerle bezenmiş pencereler yer alır.
Beşik Tonozun Zirvesindeki Yazılı Mozaik Çini Madalyon
Tonozun köşelerinden yükselen firuze ve mor bitkisel motifli çiniler ile sırsız tuğlalar, tavanın ortasında birleşerek içi mozaik çinili ve yazılı bir madalyon oluşturur. Bu görkemli madalyonun etrafı turkuaz sırlı ve sırsız tuğla dizilimleriyle çerçevelenmiştir.
Gök Medrese Çinilerinin ve Bezemelerinin Öne Çıkan Özellikleri
- Firuze ve Morun Eşsiz Uyumu (Mavi Medrese): Evliya Çelebi’nin “bir daha asla yapılamaz” sözleriyle övdüğü, yapıya “Mavi Medrese” unvanını kazandıran süslemelerde Selçuklu çini sanatının karakteristik renkleri olan patlıcan moru, lacivert ve firuze (turkuaz) tonları muazzam bir renk paleti oluşturur.
- Çini Mozaik Tekniği ve Tonoz İşçiliği: Ana eyvanın beşik tonozlarında parçaların tek tek kesilip alçı içine kabartma olarak yerleştirilmesiyle oluşturulan çini mozaik tekniği kullanılmıştır. Tonoz birleşim alanında etrafı turkuaz sırlı tuğlalarla çevrelenmiş içi mozaik çini yazılı bir madalyon yer alır.
- Geometrik ve Bitkisel Bezemeler: Mescit kubbesinde ve Türk üçgenlerinde baklava, zikzak ve kancalı yaprak motifli sırlı çiniler kullanılırken; eyvan tonozlarında sekiz köşeli geometrik yıldızların içinde mor sırlı bitkisel motifler ve Rumi detaylar harmanlanmıştır.
- Minare Çini Detayları ve Şeritler: Tuğla örgüler arasına titizlikle yerleştirilmiş turkuaz renkli mozaik çiniler ve çini şeritler, 25 metre yüksekliğindeki çifte minarelere eşsiz bir estetik ve mimari hareket kazandırır.
Gök Medrese Hakkında İlginç Bilgiler
Gök Medrese (Sahibiye Medreseyi); İç Anadolu Bölgesi‘nin en önemli tarihsel merkezlerinden Sivas ilinde, Anadolu Selçuklu mimari ve süsleme sanatının günümüze ulaşmış en anıtsal örneklerinden biridir. 1271 yılında Anadolu Selçuklu Devleti‘nin ünlü veziri Sahib Ata Fahreddin Ali tarafından yaptırılan bu büyüleyici ilim merkezi, mermer taç kapısından minare çinilerine kadar uzanan benzersiz detaylarıyla Türk mimarlık tarihinin başyapıtları arasında yer almaktadır.
Sivas Gök Medrese‘nin tarihi, mimarisi ve mistik detayları hakkında öne çıkan ilginç bilgiler şu şekildedir:
1271 Yılı Mucizesi: Sivas’taki İlim Rekabeti
1271 yılı Sivas kenti için tarihte eşine az rastlanır bir rekabetin yılıdır. Aynı yıl içerisinde kente üç devasa ilim merkezi inşa edilmiştir: Sahib Ata Fahreddin Ali tarafından yaptırılan Gök Medrese, İlhanlı veziri Şemseddin Cüveyni tarafından yaptırılan Çifte Minareli Medrese ve Muzaffer Buruciyerdi tarafından yaptırılan Buruciye Medreseyi. Bu durum, dönemin Sivas kentinin İslam dünyasındaki bilim, kültür ve mimari yarışın başkenti olduğunu kanıtlamaktadır.
Mermer Taş İşçiliğinin Zirvesi ve Hayat Ağacı Kabartması
Gök Medrese‘nin devasa taç kapısı, Anadolu Selçuklu mimarisinde ender görülen tamamen mermer kaplama tekniğiyle inşa edilmiştir. Taç kapının iki yanında yer alan kabartmalarda; kökleri yeraltına, dalları göğe uzanan ve üzerinde çift başlı kartal, kartallar, nar motifleri ile yapraklar barındıran Hayat Ağacı rölyefleri işlenmiştir. Bu motifler, Şamanistik Türk mitolojisinden İslam medeniyetine uzanan kozmik evren anlayışını simgelemektedir.
Kabartmalara Gizlenmiş 12 Hayvanlı Türk Takvimi ve Hayvan Başı Figürleri
Taç kapının mermer yüzeyindeki nispeten küçük nişlerde ve bordürlerde, İslam mimarisinde eşine az rastlanır şekilde 12 farklı hayvan başı kabartması (aslan, yılan, fil, kartal, ejderha vb.) yer almaktadır. Sanat tarihçilerine göre bu kabartmalar, eski Türklerin kullandığı 12 Hayvanlı Türk Takvimi‘ni ve Türk boylarının kutsal kabul ettiği totem simgelerini temsil etmektedir.
İsmini Veren Turkuaz Çiniler ve Mavi Minareler
Yapının halk arasında Gök Medrese olarak anılmasının temel nedeni; 25 metreyi bulan iki anıtsal minaresinde ve iç avlu duvarlarında kullanılan büyüleyici turkuaz (gök mavisi), lacivert ve patlıcan moru çinilerdir. Gökyüzünün rengini yansıtan bu sırlı çiniler, Selçuklu çini sanatının günümüze ulaşan en nitelikli örneklerindendir.
Mimarı Kaluyan el-Konevi ve Konyalı Ustaların Mührü
Medresenin taç kapısındaki kitabede, yapının mimarı olarak Kaluyan el-Konevi‘nin (Konyalı Kaluyan) adı geçmektedir. Hristiyan kökenli olup Konya‘da yetişen ve Müslüman olan usta mimar; Anadolu Selçuklu saray mimarlığı tarzını, Konya taş işçiliği geleneklerini ve Sivas‘ın anıtsal ölçeğini bu eserde mükemmel bir sentezle bir araya getirmiştir.
Açık Avlulu, 4 Eyvanlı ve Çifte Minareli Tek Selçuklu Şaheseri
Anadolu Selçuklu mimarisinde açık avlulu, 2 katlı, 4 eyvanlı ve taç kapı üzerinde yükselen çifte minareli plan şemasının en tam ve simetrik olarak uygulandığı tek eser Gök Medrese‘dir. Giriş eyvanının sağında ve solında yer alan kubbeli mescit ile derslik mekânları, yapının dengeli kütle yapısını tamamlamaktadır.
Kabartma Çift Başlı Kartal ve Selçuklu Devleti Mührü
Giriş kapısının üst nitelikli mermer nişlerinde, Anadolu Selçuklu Devleti‘nin resmi sembolü ve güç simgesi olan Çift Başlı Kartal motifi kabartma tekniğiyle işlenmiştir. Doğuya ve batıya bakan iki başıyla cihan hâkimiyetini simgeleyen bu figür, medresenin devletin zirvesi tarafından yaptırıldığını ölümsüzleştirmektedir.
Avlu İçi Su Mimarısı ve Çeşme Detayı
Medresenin iç avlusunda, eğitim gören talebelerin serinlemesi ve abdest alması amacıyla inşa edilmiş anıtsal bir havuz ve duvara entegre edilmiş mermer bir çeşme sistemi bulunmaktadır. Suyun akış sesiyle dersliklerdeki huzur ortamının sağlandığı bu mimari kurgu, Selçuklu su kültürünün en estetik yansımalarından biridir.
Rakamlarla Gök Medrese
Sivas’ın simge eserlerinden Gök Medrese (Sahibiye Medreseyi); Anadolu Selçuklu taş işçiliğinin, çini sanatının ve anıtsal mimari oranların sayısal diliyle sunulmuş en görkemli envanterlerinden biridir. Yapının mimari metrajlarından tarihsel kronolojisine kadar öne çıkan genişletilmiş sayısal verileri şu şekildedir:
- 1271 Yılı: Yapının Anadolu Selçuklu Devleti Veziri Sahib Ata Fahreddin Ali tarafından Sivas kent merkezinde inşa ettirildiği tescilli kuruluş tarihidir.
- 755 Yıllık Tarihsel Derinlik: Yapının inşa edildiği 1271 yılından günümüze kadar kesintisiz şekilde ayakta kaldığı toplam zaman dilimidir.
- 25 Metre Minare Yüksekliği: Mermer taç kapının iki yanında yükselen, tuğla örgü üzeri turkuaz çini kaplı anıtsal ikiz minarelerin dikey yüksekliğidir.
- 31 Metre Cephe Genişliği: Medresenin Sivas kent meydanına bakan anıtsal ön cephesinin toplam yatay uzunluğudur.
- 24 Metre Beden Duvarı Yüksekliği: Yapının dış kesme taş duvarlarının zemin seviyesinden çatı kotuna kadar ulaşan dikey yüksekliğidir.
- 2 Katlı Ve 4 Eyvanlı Mimari Plan: Yapının Anadolu Selçuklu açık avlulu medrese tipolojisine uygun olarak inşa edilen tescilli kat ve eyvan düzenidir.
- 2 Adet Anıtsal Kubbe: Giriş eyvanının sağında ve solunda yer alan, biri mescit diğeri ise astronomi/derslik alanı olarak kullanılan kubbeli mekân sayısıdır.
- 12 Hayvanlı Türk Takvimi Kabartmaları: Mermer taç kapı yüzeyindeki nişlere ve bordürlere işlenmiş tescilli hayvan başı (aslan, ejderha, fil, kuş vb.) kabartmalarının toplam sayısıdır.
- 1 Adet Tam mermer Taç Kapı: Anadolu Selçuklu mimarisinde ender görülen, cephesi tamamen işlenmiş beyaz mermer bloklarla kaplı olan tek anıtsal portal örneğidir.
- 1271 Yılındaki 3 Anıtsal Eser: Sivas kent merkezinde aynı yıl içerisinde inşa edilen 3 büyük ilim merkezinin (Gök Medrese, Çifte Minareli Medrese, Buruciye Medreseyi) toplam sayısıdır.
- 16 Adet Avlu Talebe Hücresi: Medresenin iç avlu revaklarının arkasında yer alan, geçmişte öğrencilerin konakladığı ve ders çalıştığı tescilli oda sayısıdır.
- 2 Adet Anıtsal Hayat Ağacı Kabartması: Mermer taç kapının sağ ve sol yan yüzeylerine simetrik olarak işlenmiş, üzerinde çift başlı kartal ve kuş figürleri barındıran devasa kabartma panolarının sayısıdır.
- 1 Adet İç Avlu Şadırvanı/Havuzu: Açık avlunun tam merkezinde yer alan, serinleme ve su sesiyle ortam huzuru sağlama amacıyla yapılmış mermer havuz sistemidir.
- 22 Kilometre: Yapının yer aldığı Sivas il merkezinden Sivas Nuri Demirağ Havalimanı‘na olan toplam karayolu mesafesidir.
- 650 Metre: Gök Medrese‘nin Sivas Kent Meydanı‘nda yer alan Çifte Minareli Medrese, Şifaiye Medreseyi ve Buruciye Medreseyi kompleksine olan yürüme mesafesidir.
- 1926 Yılı: Medresenin Müzeler Müfettişliği emrine verilerek müze deposu olarak kullanılmaya başlandığı ve cumhuriyet dönemindeki ilk resmi koruma statüsünü kazandığı tarihtir.
- 2019 Yılı: Yapının kapsamlı restorasyon çalışmalarının tamamlanarak Vakıf Müzesi konseptiyle kapılarını yeniden ziyaretçilere açtığı tarihtir.
Gök Medrese Hakkında Mitolojik Efsaneler, Mitler ve Halk Söylenceleri
Gök Medrese (Sahibiye Medreseyi); Sivas‘ın asırlık tarihsel birikiminin tam merkezinde, mermer taç kapısının ihtişamı ve turkuaz çinilerinin mistik havasıyla binyıllardır halk anlatılarına ilham kaynağı olmuştur. 1271 yılında Anadolu Selçuklu Devleti Veziri Sahib Ata Fahreddin Ali tarafından yaptırılan bu anıtsal şaheser, sadece mimarlık tarihi açısından değil, Sivas halk inançlarında yer eden söylenceleri ve mimari rekabet dedikodularıyla da benzersiz bir yere sahiptir.
Gök Medrese ve çevresiyle ilgili anlatılan başlıca efsaneler, mitolojik simgeler ve halk söylenceleri şu şekildedir:
Konyalı Mimar Kaluyan ile Mavi Minarelerin Tılsımı
Halk arasında nesilden nesile aktarılan en yaygın efsanelerden biri, medresenin mimarı Kaluyan el-Konevi‘nin minarelerde kullandığı turkuaz çinilerle ilgilidir.
Söylenceye göre usta mimar, Sivas‘ın sert kış şartlarına ve yıkıcı depremlere karşı yapıyı korumak amacıyla minarelerin çinilerini özel bir dua ve simya harcıyla hazırlamıştır. Çinilerin üzerindeki mavi rengin gökyüzünden ve dualardan güç aldığına, bu sayede yapının asırlar boyunca her türlü afete karşı “gök tılsımı” ile korunduğuna inanılmıştır. Halk, kente yaklaşan felaketlerden önce minare çinilerinin renginin koyulaştığına dair mistik rivayetler anlatagelmiştir.
Mermer Taç Kapıdaki Hayat Ağacı ve Çift Başlı Kartal Mitosu
Taç kapının sağ ve sol yan yüzeylerinde yer alan anıtsal Hayat Ağacı ile üzerindeki Çift Başlı Kartal kabartmaları, Şamanistik Türk mitolojisi ile İslam inancının birleştiği mistik anlatılara konu olmuştur.
Halk inancına göre bu Hayat Ağacı, yeryüzü ile gökyüzü arasındaki kozmik köprüyü simgeler. Ağacın dallarındaki kuş figürleri ölen insanların ruhlarını, tepesinde yer alan Çift Başlı Kartal ise bu ruhları koruyan ve göğün en üst katına taşıyan muhafız varlığı temsil eder. Sivaslı yaşlıların anlatılarına göre antik dönemde medreseye giren talebeler, derslere başlamadan önce bu ağaç kabartmasına bakarak zihin açıklığı ve bilgelik dilerlerdi.
12 Hayvanlı Türk Takvimi Kabartmaları ve Şifa Söylencesi
Taç kapının mermer blokları arasına gizlenmiş olan aslan, fil, ejderha, kuş ve yılan gibi 12 farklı hayvan başı figürü, bölge halkı arasında gizemli şifa efsanelerine dönüştürülmüştür.
Eski dönemlerde kente gelen ziyaretçilerin ve dertlilerin, kendi doğum zamanlarına denk gelen hayvan kabartmasına dokunarak dualar ettiklerinde dertlerine derman bulacaklarına inanılırdı. Özellikle ejderha ve yılan figürlerinin zehirli hayvan sokmalarına, aslan figürünün ise korku ve cesaretsizliğe şifa olduğuna dair halk arasında köklü anlatılar mevcuttur.
1271 Yılındaki Vezirler Arası Rekabet ve Saray Dedikoduları
Gök Medrese‘nin inşası, dönemin Anadolu Selçuklu ve İlhanlı bürokrasisindeki büyük bir güç savaşı ve mimari rekabet dedikodusuyla da anılmaktadır.
Dönemin Selçuklu Veziri Sahib Ata Fahreddin Ali‘nin, İlhanlı Veziri Şemseddin Cüveyni‘nin Sivas‘a yaptıracağı Çifte Minareli Medrese haberini alması üzerine, ondan çok daha görkemli bir eser ortaya koymak amacıyla Konya‘dan saray ustası Kaluyan‘ı gizlice Sivas‘a getirttiği iddia edilir. İki vezirin aynı şehirde, aynı yıl (1271) gövde gösterisi yapma arzusu, kentin meydanını bir mimari yarış alanına çevirmiş ve bu büyük rekabet yüzyıllar boyunca saray dedikodusu olarak anlatılmıştır.
Avlu Şadırvanı ve Gece Duyulan Su Sesleri
Medresenin iç avlusunda yer alan mermer havuz ve su mimarisi, geceleri yapı kapatıldıktan sonra yaşanan mistik olaylarla ilişkilendirilmiştir.
Yöre halkının eski anlatılarına göre, medresede eğitimin devam ettiği yüzyıllarda, gece yarısı havuz başında görünmeyen alimlerin ve dervişlerin su sesi eşliğinde ilmi münazaralar yaptığına inanılırdı. Avludan gelen su ve fısıltı seslerinin, yapının kutsal koruyucularına ait olduğu ve medreseye giren kötü niyetli kişileri uzaklaştırdığı yönünde halk arasında söylenceler dolaşmıştır.
Gök Medrese Mimarisi ve Bezemeleri
Anadolu Selçuklu mimarisinin en olgun örneklerinden biri olan Sivas Gök Medrese (Sahibiye Medreseyi), açık avlulu yapısı, simetrik cephe düzeni ve göz alıcı taş işçiliğiyle dikkat çekmektedir. Dönemin usta mimarlarının elinden çıkan bu yapının plan şeması ve mimari elemanları, Selçuklu yapı sanatının karakteristik özelliklerini sergiler.
Mimar Konyalı Kaluyan ve Özgün Plan Şeması
Gök Medrese Taç Kapı nişinin köşelerindeki sütunların üstünde yer alan kitabeye göre Gök Medrese mimarının adı Kalûyân olmakla birlikte tam olarak Konyalı Kaluyan olarak ismi geçmektedir.
Yapı açık avlulu, iki katlı ve dört eyvanlı dikdörtgen planlıdır. 24 metre x 14 metre ölçülerindeki altıgen havuzlu avlunun her iki yanında bulunan altışar adet sütunlara oturan iki revak bulunmaktadır. Ayrıca her iki yanda da altışar oda bulunmaktadır.
Dershaneler, Oda Düzeni ve Payanda Kuleleri
Girişin tam karşısındaki eyvan yazlık dershane olarak kullanılmıştır. Eyvanın her iki yanındaki iki kapalı salon da kışlık dershane olarak kullanılmıştır.
Medrese yapısı genel olarak kalker taşı kullanılarak inşa edilmiştir. Medresede toplamda yirmi dört oda ve bir mescid bulunmaktadır. Medresenin köşelerinde ise kabartma bezemeli masif köşe kuleleri veya payandaları bulunmaktadır. Ayrıca kuzey cephesinde iki, güney cephede ise üç adet payanda veya kule daha bulunmaktadır. Ön cephenin solunda ise Selçuklu döneminin ilk çeşmesi görülmektedir.
Taç Kapı Mimarisi, 12 Hayvan Başı ve Mermer İşçiliği
Yapıldığı Anadolu Selçuklu döneminde ve günümüzde önemini yitirmeyen Gök Medrese’nin en önemli özelliklerinden biri Taç Kapı kemerinin her iki yanında yer alan 12 hayvan başı bezemeleridir. Kimine göre bu hayvan başları burçları temsil etmektedir. Ayrıca yıldız motifleri, hayat ağacı, kuş ve kartal bezemeleri ile çeşitli bitkisel motifler de yine Taç Kapı çevresinde bulunmaktadır.
Taç Kapı üzerinde yivli gövdeli kulelerin yanında birer şerefeli iki minare de görülmektedir. Bu şekli ile Anadolu Selçuklu mimarisi ve Taç Kapı yapısına da tipik bir örnektir. Taç Kapı bezemeleri ve mukarnası ışık gölge oyunları yarattığından çok ilginç bir örnektir. Gök Medrese Taç Kapısında mermer kullanılan nadir yapılardan biridir.
Giriş Eyvanı, Yıldız Tonoz ve Dokuz Mermer Bezeme
Taç Kapı’nın giriş eyvanı yıldız tonoz örtülüdür. Eyvanın her iki yanında kapılar bulunmakta ve bunlar aracılığı ile medresenin diğer mekanlarına geçildiği gibi minarelerin merdivenlerine de buradan ulaşılır.
Taç Kapı ile minarelerin bağlantısında içleri Rumi desenlerle bezenmiş dokuz adet mermer bezeme mevcuttur.
Gök Medrese Mimarisinin Öne Çıkan Yapısal Özellikleri:
- Plan Şeması ve Malzeme: Açık avlulu, iki katlı, dört eyvanlı ve 24 odalı dikdörtgen plan; inşa malzemesi olarak kalker taşı ve taç kapıda nadir görülen mermer kullanımı.
- Mimar: Döneminin ünlü sanatçılarından Konyalı Kaluyan (Kalûyân) imzası.
- Görkemli Anıtsal Taç Kapı: Mukarnaslı yapısı, ışık-gölge oyunları, yıldız tonoz örtülü giriş eyvanı ve yivli kulelerin üzerinde yükselen çifte minareler.
- Sembolik Bezemeler ve Motifler: Taç kapı kemerindeki 12 hayvan başı (burçlar) kabartmaları, Rumi desenli mermer süslemeler, yıldız motifleri, hayat ağacı ve çift başlı kuş/kartal figürleri.
- Avlu ve Mekan Düzeni: 24×14 metre boyutlarında altıgen havuzlu avlu, revaklar, yazlık eyvan ve kışlık dershaneler.
- Cephe Detayları: Masif köşe kuleleri/payandaları ve ön cephenin solunda yer alan Selçuklu döneminin bilinen ilk çeşmesi.
Hayat Ağacı Motifleri ve Anlamları
Taç Kapı’nın her iki köşesinde yapılmış olan sekiz köşeli yıldız yerküreyi sembolize etmektedir. Hemen altındaki hayat ağacı motifi de evrenin direği, barışın, bilim ve hikmetin, kudretin ve nihayetinde devletin koruyuculuğunun sembolize edilmiş halidir. Hayat ağacı ayrıca evrenin üç elementini; kökleriyle yeraltını, gövdesi ile yeryüzünü, dallarıyla cenneti temsil etmektedir. Gök Medrese’de ise iki farklı hayat ağacı motifi bulunmaktadır.
İlk hayat ağacı Taç Kapı’nın ön cephesinde palmetlerden oluşmuş motiftir. Hayat ağacı motifinin içinde tepesinde çift başlı kartal veya yırtıcı kuş motifi vardır. İkinci hayat ağacı motifi daire planlı nişin içerisinde büyük mermer bloklar üzerine işlenmiştir. Buradaki motif içinde kuş figürü yoktur ve hayat ağacında nar, hurma, kiraz meyvelerinin motifleri mevcuttur. Bu haliyle adeta cenneti tasvir etmektedir.
Köşe Kuleleri ve Payandalar
Medresenin köşelerinde alt kısmında yüksek kabartmalı Rumi ve bitkisel motifler ve üst kısmında daha hafif kabartmalı olarak geometrik bezemeli iki dayanma kulesi bulunmaktadır. Bezemeler, kulelerin başındaki yarım külah ile birleşmektedir. Bu kuleler ön cephede köşelerde bulunmaktadır ve cepheye hem zenginlik hem de hareket katmaktadır.
- Alt Kısım İşçiliği: Yüksek kabartmalı Rumi ve bitkisel motifler.
- Üst Kısım İşçiliği: Hafif kabartmalı geometrik bezemeler ve yarım külah birleşimi.
- Mimari İşlevi ve Estetiği: Ön cephe köşelerinde yer alarak yapıya hem dayanıklılık (destek) sağlar hem de anıtsal bir zenginlik katmaktadır.
Gök Medrese Minareleri ve Çinileri
Taç Kapı’nın her iki yanındaki minare kaideleri simetrik bir uyumla kapıyı bütünlemektedir. Minare kaidelerinde yukarıdan aşağıya doğru evreni temsil ettiği düşünülen daire şeklinde bir motif, bitkisel bezeme, kitabe, yıldız motifleri, hayat ağacı, bir başka kitabe bulunmaktadır. Hayat ağacı üzerinde çift başlı kartal veya yırtıcı kuş motifi bulunmaktadır. Minareler birer şerefelidir ve 25 metre uzunluğundadır. Minareler sivri külahlı, sırlı, sırsız tuğla ve turkuaz renkli mozaik çinilerden meydana gelmektedir.
Son yapılan restorasyonda minarelerde ve minare kaidelerinde bulunan Selçuklu motifli çinilerin asitle temizlenerek yok olması büyük tepki çekmiştir. Ancak bu çiniler sonradan maviye boyanmıştır. Konu ile ilgili olarak Vakıflar Genel Müdürlüğü ise 2017 yılında kaybolan veya yok olan çinilerin yerine il imalatı ile atölyelerde aslında uygun olarak üretilecek çinilerin koyulacağını söylemiştir.
Gök Medrese Minarelerinin Öne Çıkan Özellikleri:
- Mimari Ölçüler ve Form: 25 metre yüksekliğinde, tek şerefeli, sivri külahlı ve çifte minare mimarisi.
- Kaide Motif Hiyerarşisi: Yukarıdan aşağıya doğru evren simgesi daire motifi, bitkisel bezemeler, kitabeler, yıldız motifleri ve tepesinde çift başlı kartal/yırtıcı kuş barındıran hayat ağacı.
- Malzeme ve İşçilik: Sırlı/sırsız tuğla örgü ve turkuaz renkli mozaik çinilerin muazzam uyumu.
- Restorasyon Tartışmaları: Asit temizliği sonrası zarar gören Selçuklu çinileri ve Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün aslına uygun yeniden üretim kararı.
Sivas Gök Medrese’deki Ayetler, Kitabeler ve Yapıdaki Konumları
Sivas Gök Medrese (Sahibiye Medreseyi); Anadolu Selçuklu taş oymacılığı ve çini sanatının yanı sıra, mimarisine entegre edilmiş anıtsal hat yazıları (epigrafi) ve Kur’an-ı Kerim ayetleriyle de eşsiz bir hüsn-i hat galerisi niteliğindedir.
Yapının taç kapısından iç avlusuna, minarelerinden mescid kubbesine kadar farklı noktalarında yer alan ayetler ve kitabeler şu şekildedir:
Mermer Taç Kapı (Portal) Üzerindeki Ayetler ve Yazı Kuşakları
Medresenin görkemli mermer taç kapısı, sülüs ve kûfî hat sanatıyla işlenmiş ayet kuşaklarıyla çevrelenmiştir:
- Ayet’el Kürsi Kuşağı: Mermer taç kapıyı dıştan çerceveleyen ve mukarnaslı nişi dolanan ana yazı kuşağında Bakara Suresi’nin 255. ayeti olan Ayet’el Kürsi işlenmiştir. Yapıyı ve içindekileri ilahi koruma altına alma niyetini simgeler.
- Fetih ve Zafer Ayetleri: Taç kapı nişinin üst kısımlarında ve mukarnas dolgularının hemen altında Saf Suresi 13. Ayet (“Allah’tan bir yardım ve yakın bir fetih…”) ile Fetih Suresi‘nden seçme ayet pasajları yer almaktadır.
- Mimar ve Bani Kitabeleri: Kemer nişinin köşelerinde yapının banisi Sahib Ata Fahreddin Ali‘nin adı ile mimarı Konyalı Kaluyan‘ın imzasını içeren bânî ve usta kitabeleri bulunur.
Mescid Mekânı ve Kubbedeki Ayet Süslemeleri
Giriş eyvanının sağ tarafında yer alan kare planlı ve kubbeli mescit bölümü, çini yazılar açısından en zengin alandır:
- Kubbe Kasnağı ve Türk Üçgenleri: Mescit kubbesine geçişi sağlayan Türk Üçgenleri etrafındaki ve kubbe kasnağını dolanan turkuaz-lacivert mozaik çinili şeritlerde Haşr Suresi’nin son ayetleri (22-24. ayetler – “Hüvellâhüllezi…”) yer almaktadır.
- Mihrap Nişi: Mescidin taş oyma mihrabının etrafındaki bordürde Âl-i İmrân Suresi‘nin ibadet ve mihrap ile ilgili ayetleri işlenmiştir.
Eyvanlar ve Beşik Tonozlardaki Çinili Yazı Madalyonları
Medresenin giriş ve ana eyvanındaki tonoz örtülerinde yazılı mozaik çini uygulamaları mevcuttur:
- Beşik Tonoz Madalyonu: Giriş eyvanının tavanındaki beşik tonozun tam ortasında birleşen firuze ve mor çinili yıldız desenlerinin merkezinde, mozaik çini tekniğiyle yazılmış yuvarlak bir yazılı madalyon bulunmaktadır. Bu madalyonda esma-ül hüsna (Allah’ın isimleri) ve dinsel kelamlar yer alır.
- Ana Eyvan (Yazlık Dershane) Yazı Bordürü: Avlunun karşısındaki ana eyvanın kemer yüzeyinde kûfî hatla yazılmış ayetler ve dualar yer almaktadır.
Çifte Minarelerdeki Çinili Kûfî Yazılar
Yapının 25 metrelik anıtsal turkuaz minarelerinde tuğla örgü arasına çini ile işlenmiş hat yazıları bulunur:
- Minare Gövdeleri: Minarelerin silindirik gövdelerinde, sırlı turkuaz ve lacivert çinilerin dizilimiyle oluşturulmuş geometrik kûfî (makılî) hatla “Allah”, “Muhammed” ve ilk dört halifenin (Ebubekir, Ömer, Osman, Ali) isimleri kelime olarak kelime-i tevhid kurgusunda işlenmiştir.
Sivas Gök Medrese Tarihi ve Sahip Ata
Anadolu Selçuklu Devleti’nin ilim, kültür ve mimaride ulaştığı zirve noktayı temsil eden Sivas Gök Medrese, inşa edildiği 13. yüzyıldan günümüze uzanan görkemli bir geçmişe sahiptir. Yapının tarihi değerini ve arkasındaki vizyonu tam olarak kavrayabilmek için öncelikle banisi olan Selçuklu devlet adamını yakından tanımak gerekir.
Gök Medrese’nin tarihine geçmeden önce Gök Medrese’yi yaptıran kişi hakkında bilgi vermek çok daha yerinde olacaktır. Çünkü Gök Medrese’yi yaptıran kişi toplamda dokuz büyük mimari esere imzasını atmıştır.
Sahip Ata veya Sahib Ata Kimdir?
Sahip Ata, Anadolu Selçuklu Devleti son vezirlerindendir ve Sahipataoğulları (Sahib Ata Oğulları) Beyliği’nin kurucularının da babasıdır. Türbesi bugün kendi adı ile anılan Konya’daki Sahip Ata Vakıf Müzesi türbe bölümünde bulunmaktadır. Sandukası günümüzdeki Anadolu çini işçiliğinin en güzel örnekleri ile kaplanmıştır. Anadolu Selçuklu Devleti’nin en karışık olduğu dönemlerde devletin işleyişinde söz sahibi olmuştur. Onun yaşamış olduğu dönemlerde Anadolu üzerinde Moğol baskıları bulunmaktadır. Ayrıca II. İzzeddin Keykavus, Bizans İmparatorluğu’na sığınmış, IV. Kılıç Arslan (Rükneddin Kılıç Arslan) 28 yaşında öldürülmüş, 1277 yılında Karamanoğlu Mehmed Bey isyanı olmuştur. Kısaca hem Anadolu hem de Anadolu Selçuklu Devleti istikrarsız bir dönemdedir. Doğum yılı tam olarak bilinmeyen Sahip Ata’nın türbesindeki iki farklı kitabeye göre ölüm yılı 1285 ve 1288 yıllarını göstermektedir.
Sahip Ata’nın hayatı boyunca ilgisini mimarlık cezbetmiş ve bu konuda çeşitli tarihi eserler bırakmıştır. Döneminin iki ünlü mimarı Kölük bin Abdullah ve Kaluyan el-Konevi ile birlikte çalışmıştır. 1249 ile 1271 yılları arasında Sivas Gökmedrese ve Sahip Ata Külliyesi başta olmakla birlikte dokuz mimari yapıya imza atmıştır. Ayrıca birçok mimari yapının yapımı için de bağışlarda bulunmuştur. Sahip Ata Vakfiyesi’nde sadece Konya’da 2 kapı, 4 çarşı, 2 imaret, 2 cami, 3 mahalle, 1 yöre ve 24 köy ismi geçmektedir. Sivas Gök Medrese’nin 1265 yılında düzenlenen vakfiyesinin bir örneği ise Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşiv Bölümü’nde bulunmaktadır.
Gök Medrese Tarihçesi ve Dönemsel Kronolojisi
Gök Medrese’nin yapılış tarihi de Çifte Minareli Medrese ve Buruciye Medresesi gibi 1271 yılıdır. Medrese’nin yapılma amacı başta astronomi bilimi yanı sıra pozitif bilimler ve hukuk konularında dersler vermektedir. Vakfiye bilgilerine göre medreseye alınacak öğrencilerde mezhep farkı aranmamış olup bununla Anadolu’daki birlik ve beraberliğe vurgu yapılması amaçlanmıştır. Medresenin yapım şartlarından biri de medresede her zaman bir müderris, iki muid (asistan müderris) ve araştırmacılardan olan yirmi kişinin bulunmasıdır. 1399 yılında Timur’un Sivas’ı işgal ettiğinde özellikle Gök Medrese’ye hayran kaldığı söylenmektedir.
1600’lü yılların ortasında Evliya Çelebi Sivas’a geldiğinde Gök Medrese için şunları yazmıştır: ‘Bu eserin mislini yapmak mümkün değildir ve diyar-ı İslam’da emsaline rastlanmamıştır. Timurlenk hayretle temaşa etmiştir. Kapısının kale kapısı kadar sağlamdır. İki katlı yapılmıştır. 80 oda ihtiva ettiğini eklemiş, talebenin kışın alt katlardaki odalarda çalıştığını yazmıştır. Bir müderris, iki sufi, 20 talebesi bulunmaktadır. Mescidin bir imamı, iki müezzini vardır. Kütüphanesinde bir hafız-ı kütup, bir kapıcı ve ferraş (temizlik görevlisi) bulunmaktadır. Mescit kütüphaneden başka bir de fakirler için yemek pişirilen darrüziyafesi mevcuttur.’
1824’te kapısı onarım görmüş bu detaylı Anadolu Selçuklu mimarisi 1934-1967 yılları arasında müze olarak kullanılmıştır. 1997 yılında kapsamlı olarak onarım ve yenileme çalışmasına başlanan Gök Medrese’nin bu restorasyon çalışması 22 yıl sürerek 2019 yılında tamamlanmıştır. Medrese açıldıktan sonra İslam Bilim ve Teknoloji Müzesi olarak hizmet verecektir.
2014 yılında Anadolu Selçuklu Medreseleri ismi ile ilan edilen kültür varlıklarından biri olarak UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi içine girmiştir. 15.04.2024 Tarihinde bu listeye giren diğer Anadolu Selçuklu Medreseleri ise İnce Minareli Medrese, Karatay Medresesi, Erzurum Çifte Minareli Medrese, Yakutiye Medresesi, Sivas Çifte Minareli Medrese, Buruciye Medresesi, Sahibiye Medresesi, Çifte Medrese ve Cacabey Medresesidir.
Gök Medrese Tarihinden Öne Çıkan Satır Başları:
- Yapım Yılı ve Amacı (1271): Astronomi, pozitif bilimler ve hukuk eğitimi; mezhep ayrımı gözetmeyen kuşatıcı eğitim anlayışı.
- Bânisi: Selçuklu Veziri Sahip Ata Fahreddin Ali (Döneminde Kölük b. Abdullah ve Kaluyan el-Konevi gibi ustalarla 9 büyük eser inşa ettirmiştir).
- Tarihi Tanıklar: 1399’da Timur’un yapıya duyduğu hayranlık; 1600’lerde Evliya Çelebi’nin “diyar-ı İslam’da emsali yoktur” nitelendirmesi.
- Cumhuriyet Dönemi ve Müze Süreci: 1934-1967 arası müze kullanımı, 1997-2019 arası 22 yıllık dev restorasyon ve Gelecekteki İslam Bilim ve Teknoloji Müzesi vizyonu.
- UNESCO Mirası: 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne dahil edilen Anadolu Selçuklu şaheserlerinden biri.
Gök Medrese’nin Bitmeyen Restorasyon Hikayesi ve Müzeye Dönüşümü
Anadolu Selçuklu mirasının en tartışmalı ve merak edilen süreçlerinden biri olan restorasyon hikayesi, onlarca yıla yayılan teknik çalışmalar, talihsiz iddialar ve müze olma hedefiyle günümüzde de devam etmektedir.
İlk olarak 1997’de İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi öğretim üyelerinden oluşan 8 kişilik proje grubu tarafından ilk belgelemeler, fotogrametrik çekimler, rölöve ve tespit çalışmaları yapılmıştır. Bu süreç sonrasında 2000’li yıllarda yapılan restorasyon projesi çalışmaları tamamlanamamış bu proje uygulanamadan süreç durdurulmuştur.
2017 yılındaki bir iddiaya göre Evliya Çelebi’nin ‘Benzeri bir daha asla yapılamaz’ dediği Gök Medrese çinileri, asitle temizlenmek istenince, 750 yıllık tarihi eserler yok edilmiştir. Çinilerin bulunduğu yerler ise, mavi renge boyanmıştır. Yapılan restorasyonlar kapsamında, medresenin minarelerinde ve minare kaidesinde yer alan Selçuklu çinilerinin asitle temizlenerek yok olduğu, ardından çinilerin bulunduğu yerlerin maviye boyandığı ortaya çıkmıştır.
T.C. Başbakanlık Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Sivas Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından finanse edilen ve 2014 yılında başlayan proje ve 2016 yılında başlayan restorasyon çalışmalarında başta temizlik ve konservasyon çalışmaları yapılmış, süreç boyunca yapısal ve kullanıma yönelik birçok uygulama yapılarak, ikinci katta kaybolan yapı elemanları ve tüm üstyapı restore edilmiştir. Mayıs 2019’da kısmi olarak da olsa açılan Gök Medrese’de restorasyon ve konservasyon çalışmaları devam etmektedir ve yapının son restorasyon sürecinde önerilen Gök Medrese Vakıf Müzesi olarak kullanılması amaçlanmaktadır. (Vakıflar Genel Müdürlüğü bünyesinde Vakıf Müzesi / İslam Bilim ve Teknoloji Müzesi konseptiyle planlanmaktadır bilgileri basına yansımıştır.
Gök Medrese Çevresinde Gezilecek Yerler
Gök Medrese (Sahibiye Medreseyi); Sivas‘ın tarihi ve kültürel dokusunun kalbinde, açık hava müzesini andıran anıtsal bir mimari külliyenin merkezinde yer almaktadır. Gök Medrese‘yi ve üzerindeki eşsiz mermer mimariyi keşfettikten sonra, yürüyerek veya kısa sürüşlerle ulaşabileceğiniz başlıca tarihi mekanlar şu şekildedir:
Sivas Arkeoloji Müzesi
Sivas ve çevresinin binlerce yıllık tarihsel birikimini bütüncül bir kronolojiyle görmek için uğranması gereken en önemli kültür durağı Sivas Arkeoloji Müzesi‘dir. Paleolitik Dönem‘den Osmanlı Dönemi‘ne uzanan eserlerin yanı sıra Hitit kenti Sarissa (Kuşaklı) ile Kayalıpınar kazılarından çıkarılan tabletler ve mühürler sergilenmektedir.
- Eser Türü: Bölgesel Arkeoloji ve Tarih Müzesi.
- Gök Medrese’ye Mesafesi: Yaklaşık 1,2 kilometre (yürüyerek 15 dakika, araçla 3-4 dakika).
- Öne Çıkan Özellikler: Hitit çivi yazılı tabletleri, Boğa ve Fırtına Tanrısı kabartmaları, 9 milyon yıllık fosil koleksiyonları ve Müze Kart geçerliliği.
Sivas Kalesi ve Kale Çarşısı
Gök Medrese‘nin hemen arkasında yükselen tarihi Sivas Kalesi, kenti kuşbakışı izlemek isteyen ziyaretçilerin ilk durağıdır. Kale eteklerinde yer alan Kale Çarşısı ise otantik dükkânları ve dinlenme alanlarıyla tarihi atmosferi tamamlamaktadır.
- Eser Türü: Antik Kale ve Şehir Seyir Alanı.
- Gök Medrese’ye Mesafesi: Gök Medrese‘nin hemen arkasında (yürüme mesafesinde, 200 metre).
- Öne Çıkan Özellikler: Tüm Sivas kent manzarası, yürüyüş yolları ve tarihi çarşı dokusu.
Çifte Minareli Medrese
1271 yılında İlhanlı Veziri Şemseddin Cüveyni tarafından inşa ettirilen Çifte Minareli Medrese, anıtsal mermer taç kapısı ve üzerinde yükselen tuğla örgü çifte minaresiyle Sivas‘ın dünyaca bilinen simgesidir. Gök Medrese ile aynı yıl inşa edilen yapı, dönemin mimari rekabetini gözler önüne serer.
- Eser Türü: İlhanlı Dönemi Anıtsal Medrese Cephesi.
- Gök Medrese’ye Mesafesi: Sivas Kent Meydanı üzerinde (yürüme mesafesinde, yaklaşık 650 metre).
- Öne Çıkan Özellikler: Taş oyma taç kapısı, çini işlemeli çifte minareler ve geniş avlu meydanı.
Şifaiye Medresesi ve Darüşşifası
1217 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykavus tarafından yaptırılan Şifaiye Medresesi içinde, Anadolu‘nun en büyük tıp okulu ve şifahanesi yer almaktadır. Sultanın çinili türbesini de barındıran yapı, taş kabartmaları ve çay bahçesiyle kentin en popüler ziyaret noktalarındandır.
- Eser Türü: Selçuklu Tıp Medreseyi ve Türbe Kompleksi.
- Gök Medrese’ye Mesafesi: Çifte Minareli Medrese‘nin hemen karşısında (yürüme mesafesinde, yaklaşık 650 metre).
- Öne Çıkan Özellikler: Taş oyma insan ve hayvan figürleri, çinili türbe eyvanı ve avlu içi geleneksel dükkânlar.
Buruciye Medreseyi
1271 yılında Muzaffer Buruciyerdi tarafından Buruciye Medresesi, pozitif bilimlerin ve astronominin öğretilmesi amacıyla inşa ettirilmiştir. Kesme taş mimarisi ve simetrik planıyla Anadolu Selçuklu mimarlık sanatının en dengeli ve sağlam eserleri arasında gösterilmektedir.
- Eser Türü: Selçuklu İlim ve Astronomi Medreseyi.
- Gök Medrese’ye Mesafesi: Kent Meydanı‘nda, Şifaiye Medreseyi’nin yanında (yürüme mesafesinde, yaklaşık 600 metre).
- Öne Çıkan Özellikler: Kesme taş işçiliği, açık avlu revakları ve dinlenme alanları.
Sivas Atatürk ve Kongre Müzesi
Kent Meydanı‘nın kuzey aksında yer alan ve 1892 yılında mülki idadi binası olarak inşa edilen tarihi yapıdır. 4-11 Eylül 1919 tarihlerinde Gazi Mustafa Kemal Atatürk başkanlığında toplanan Sivas Kongresi‘ne ev sahipliği yapmıştır. Günümüzde Milli Mücadele kararlarının alındığı tarihi salonlar ve etnografik koleksiyonlar sergilenmektedir.
- Eser Türü: Cumhuriyet Tarihi ve Etnografya Müzesi.
- Gök Medrese’ye Mesafesi: Kent Meydanı üzerinde (yürüme mesafesinde, yaklaşık 750 metre).
- Öne Çıkan Özellikler: Atatürk’ün çalışma ve konaklama odası, kongre salonu ve tarihi orijinal belgeler.
Sivas Ulu Camii
1197 yılında Danimendli döneminde inşa edilen, Anadolu‘nun en eski ahşap direkli camilerinden biridir. Eğik tuğla minaresiyle dikkat çeken ibadethane, düz damlı yapısı ve iç mekândaki çok sayıda ahşap sütunuyla erken dönem Türk-İslam mimarisinin özgün bir örneğidir.
- Eser Türü: Erken Dönem Ahşap Direkli Cami.
- Gök Medrese’ye Mesafesi: Yürüyerek 6-8 dakika (yaklaşık 500 metre).
- Öne Çıkan Özellikler: Eğik tuğla minare, çok sütunlu iç mekân kurgusu ve huzurlu iç avlu.
Tarihi Taşhan
19. Yüzyıl Osmanlı ticaret mimarisini yansıtan, iki katlı ve açık avlulu geleneksel bir şehir içi hanıdır. Kent Meydanı‘na birkaç adımlık mesafede bulunan yapı, günümüzde geleneksel el sanatları dükkânları, gümüşçüler ve kafeleriyle ziyaretçilerin mola durağıdır.
- Eser Türü: Osmanlı Ticaret Hanı.
- Gök Medrese’ye Mesafesi: Yürüyerek 8-10 dakika (yaklaşık 700 metre).
- Öne Çıkan Özellikler: İki katlı revaklı avlu, gümüş ve telkari atölyeleri, çay/kahve salonları.
Ne Yenir? / Sivas Mutfak Rehberi
Anadolu‘nun en zengin mutfak kültürlerinden birine sahip olan Sivas, yüzyıllardır ipek ve baharat yollarının kesişim noktasında bulunmasının getirdiği lezzet birikimini günümüze taşımaktadır. Gök Medrese gezisinden sonra kentin tescilli lezzetlerini tadabileceğiniz mutfak rehberimiz şu şekildedir:
Sivas Köftesi (Coğrafi İşaret Tescilli)
Sivas mutfağı denildiğinde akla gelen ilk lezzet olan Sivas Köftesi, sadece kıyma ve tuz kullanılarak hazırlanır. İçerisine harç, baharat veya ekmek girmeyen bu lezzet, etin kendi lezzetini ön plana çıkarır. Yanında közlenmiş biber, domates ve özel Sivas Pidesi ile servis edilir.
Sivas Katmeri ve Çöreği
Geleneksel fırın kültürünün en bilinen simgelerinden biri olan Sivas Katmeri, kat kat açılan tel tel hamurun tereyağı ile buluşmasıyla yapılır. Sade veya peynirli çeşitleri bulunan katmerin yanı sıra; cevizli ve unlu içiyle hazırlanan Sivas Çöreği de kahvaltıların ve çay saatlerinin vazgeçilmezidir.
Hingel (Sivas Mantısı)
Anadolu‘nun farklı yörelerinde yapılan mantılardan hamur yapısı ve kapatılma şekliyle ayrılan Hingel, patatesli veya kıymalı iç harç ile hazırlanır. Üzerine bol tereyağı, kızdırılmış kırmızı biber ve isteğe göre sarımsaklı yoğurt dökülerek servis edilen doyurucu bir yöresel lezzettir.
Madımak Yemeği
Sivas bozkırlarında bahar aylarında doğadan tek tek toplanan wild bir ot olan Madımak, pastırma veya kıyma eklenerek ağır ateşte pişirilir. Üzerine sarımsaklı yoğurt ve tereyağı gezdirilerek sunulan yemek, kentin en özgün ot yemeklerinden biridir.
Sivas Kebabı
Genellikle yaz aylarında taze sebze ve kuzu etiyle yapılan Sivas Kebabı; özel fırınlarda patlıcan, biber, domates, sarımsak ve kuzu etlerinin şişlere dizilerek dik bir şekilde pişirilmesiyle hazırlanır. Etin suyunun sebzelere süzüldüğü bu kebabın sunumu lavaş üzerinde yapılır.
Peskütan Çorbası
Süt ve yoğurdun özel yöntemlerle pişirilip kurutulmasıyla elde edilen Peskütan (kuru yoğurt) ile yapılan yöresel bir çorbadır. İçerisine yarma (buğday), mercimek ve üzerine naneli tereyağı yakılarak hazırlanan çorba, özellikle kış aylarında tüketilen şifalı bir başlangıçtır.
Kelle Tatlısı
Sivas‘ın geleneksel saray mutfağı tatlılarından biri olan Kelle Tatlısı, kat kat yufkaların içerisine bol fındık, ceviz, badem, tarçın ve kuru meyvelerin doldurulup özel şerbetle buluşturulmasıyla hazırlanır. Görüntüsü ve yapılış emeğiyle kentin en prestijli tatlılarındandır.
Sivas Gök Medrese Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Sivas Gök Medrese’yi ziyaret etmek isteyenlerin ve Anadolu Selçuklu tarihi meraklılarının en çok arattığı ve merak ettiği soruların yanıtlarını aşağıda bulabilirsiniz:
Gök Medrese, 13. yüzyıl Anadolu Selçuklu döneminde astronomi, pozitif bilimler ve din ilimlerinin öğretilmesi amacıyla inşa edilmiş, taş işçiliği ve çini sanatıyla ünlü tarihi bir eğitim yapısıdır. Günümüzde müze konseptiyle hizmet vermektedir.
Gök Medrese ismi, yapının minarelerinde, mescit kubbesinde ve eyvanlarında yoğun şekilde kullanılan gök mavisi, turkuaz (firuze) ve lacivert renkli mozaik çinilerden gelmektedir. Göğün rengini yansıtması sebebiyle bu adı almıştır.
Gök Medrese, Sivas şehir merkezinde, Gök Medrese Mahallesi’nde yer almaktadır. Sivas Kalesi’nin hemen karşısında bulunan yapı, ana meydan olan Cumhuriyet Meydanı’na yaklaşık 10-15 dakikalık yürüme mesafesindedir.
Gök Medrese, Türk-İslam uygarlığının en önemli devirlerinden biri olan Anadolu Selçuklu Devleti (Selçuklu Uygarlığı) mimari ve sanat mirasına aittir.
Mülkiyeti ve yönetimi T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Vakıflar Genel Müdürlüğü‘ne aittir. Tarihi vakfiye şartları doğrultusunda koruma altındadır.
Gök Medrese, Anadolu Selçuklu Devleti Veziri Sahip Ata Fahreddin Ali‘nin emri ve baniliğiyle yapılmıştır. Yapının mimarı ise kitabesinde adı geçen Konyalı Kalûyân‘dır (Kaloyan).
Her iki tarihi medrese de 1271 yılında Anadolu Selçuklu Devleti döneminde inşa edilmiştir. Günümüzde Türkiye Cumhuriyeti devleti bünyesinde tescilli kültür varlığı olarak korunmaktadır.
Hayır, aynı yapı değildir. İkisi de Sivas merkezde bulunan ve 1271 yılında inşa edilen farklı Anadolu Selçuklu medreseleridir. Çifte Minareli Medrese (İlhanlı Veziri Şemseddin Cüveyni eseri) Cumhuriyet Meydanı’nda yer alırken ve günümüze sadece ön cephesi/minareleri ulaşmışken; Gök Medrese (Sahip Ata eseri) kentin biraz daha iç kısmında olup binası bütünüyle ayaktadır.
Gök Medrese’de taş üzerine işlenmiş 12 hayvan başı kabartması (Türk takvimi/burçlar), hayat ağacı, çift başlı kartal/kuş, palmetler, sekiz köşeli yıldızlar, Rumi desenler ile çinilerde kullanılan zikzak, baklava ve geometri motifleri öne çıkmaktadır.
Bânisi Sahip Ata Fahreddin Ali’den dolayı “Sahibiye Medresesi” ve çinilerinin renginden dolayı halk arasında “Mavi Medrese” olarak da anılmaktadır.
Ayrıca İlgili Linkler:
- Türkiye UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi
- Gök Medrese Fotoğrafları
- Gezilecek Yerler Haritası
- Sivas Medreseleri
- Sahip Ata Müzesi
- Buruciye Medresesi Bilgileri
- Çifte Minareli Medrese Bilgileri
- Şifaiye Medresesi Bilgileri
- İç Anadolu Bölgesi Tarihi Yerleri
- İç Anadolu Bölgesi Fotoğraflar Listesi
- Türkiye Gezi Rehberi
- Sivas İsmi Nereden Geliyor?
- Anadolu Selçuklu Mimarisi örnekleri
- Gök Medrese Hakkında Bilgiler
- Medreseler Kategorisi
- Restorasyon Süreci ve Yapılan Uygulamalar