Ayasofya mozaikleri, ikonaları ve freskleri, dünya sanat tarihinin en nadide ve gizemli şaheserleri arasında yer alır. İnternette parça parça ve birbirini tekrar eden bilgilerin aksine, bu kadim mabedin duvarlarını süsleyen tasvirlerin her biri derin teolojik ve siyasi anlamlar barındırmaktadır.
Bu rehberimizde, yapının en sade ilk halinden başlayarak günümüze ulaşan tüm Ayasofya mozaikleri anlamlarını, yapılış hikayelerini ve ikonoklastik dönemden nasıl kurtulduklarını bilimsel kaynaklar ışığında inceliyoruz. Albümümüzde göreceğiniz tüm fotoğraflar yollardan ekibine ait olup, diğer sanatsal ve strüktürel detaylar için Ayasofya mimarisi içeriğimize göz atabilirsiniz.
Ayasofya Cami Mozaikleri Anlamları ve Tarihçesi
1.Justinianus (Iustinianos – Jüstinyen)’un yaptırdığı kilisenin orijinal süslemelerinde kesinlikle hiçbir tasvirli imge olmamakla birlikte, sadece metrelerce uzayıp giden kenarlarında meyve, çiçek desenleri ve geometrik süslemeler olan altın ‘tessera’lar bulunmaktaydı. Bunun sebebi kilisenin batıdan çok doğu geleneğini yansıtmasıydı. Aslında Ayasofya’daki mozaiklerin erken tarihi, belirsizlik taşımaktadır. Çünkü yapılmış olan her türlü öyküleyici ya da tasvirli çalışma İkonoklast dönemde örtülmüş ya da tahrip edilmiştir. Ayasofya’nın bilinen mozaiklerinin tarihi, gerçekte Ortodoksluğun tekrar kurulması ile başlamıştır. Bu da 850 – 950 yılları arasına, Makedonya Hanedanlığı hükümdarlığı dönemlerine denk gelmektedir. Duvarlar giderek İsa, Meryem, azizler ve imparatorların tasvirleriyle kaplanmıştır. Büyük mozaiklerin çoğu yıllar içinde çeşitli nedenlerle yok olmuş veya özellikle 1346 yılındaki depremlerde tahrip olmuştur. 1453 yılında ise 2. Mehmet (Fatih Sultan Mehmet)’in emriyle mozaikler üzerlerine badana yapılarak veya sıvanarak korunmuştur.
1847 yılında padişah Abdülmecid, restore ettirmek amacıyla iki İsviçreli mimarı görevlendirmiştir. Bu çalışmalar sırasında mozaikler ortaya çıkarttırılarak, kopyaları çıkartılmıştır. Üstleri örtülen mozaikler, 1931 yılında Amerikan Bizans Enstitüsü tarafından restore etmek amacıyla tekrar ortaya çıkartılmıştır. 1934 yılında Atatürk, Ayasofya’nın müzeye dönüşmesi emrini verdiğinde bu çalışmalar hız kazanmış ve genişletilmiştir. Fakat 1847 yılında tespit edilen mozaiklerin çoğunun ne yazık ki 1894 yılındaki büyük depremde yok olduğu da tespit edilmiştir. 2020 yılında Ayasofya’nın camiye dönüştürülmesi ile bu müthiş mozaiklerinin üzeri kapatılmıştır ve basındaki bilgiye göre namaz haricinde açılacaktır.
Ayasofya Camii Ziyaret Saatleri ve Giriş Ücreti 2026
Ayasofya Camii giriş ücreti 2026 yılı itibariyle üst kat için 8 Yaş üstü tüm T.C. Vatandaşları: Giriş ücreti 25 Euro’dur. T.C. vatandaşları için ücret, ziyaret günündeki döviz kuru üzerinden Türk Lirası olarak tahsil edilir. Müzekart sahibi T.C. vatandaşlarına %50 indirim uygulanır. Müzekart geçmemektedir. Gezilebilecek alanlar ise Ayasofya’nın üst katıdır. Ayasofya’nın üst katına çıkanlar aşağı kata inememektedirler.
Eğer ibadet için alt kata girdiyseniz üst kata çıkmak için bu ücreti vermeniz gerekmektedir. İbadet alanı olan alt kısma günün tüm saatleri girilebilse de turistik olan üst kısma ancak saat 19:00’a kadar girilebilmektedir.
Ayasofya’da Bulunan Dünyaca Ünlü Mozaik Tasvirleri
Ayasofya’nın yüzyıllara meydan okuyan duvarlarında, her biri döneminin siyasi, dinsel ve sanatsal ruhunu yansıtan benzersiz mozaik panolar yer almaktadır. Altın tesseraların göz alıcı işçiliğiyle bezenen bu başyapıtlar, sadece dini figürleri değil, aynı zamanda imparatorluk ailesinin güç ve sadakat gösterilerini de günümüze taşır. Mabedin mimari dokusuyla kusursuz bir uyum yakalayan bu tasvirler, özellikle üst galeri katında ve anıtsal giriş kapılarının üzerinde yoğunlaşmaktadır.
Önemli bir detay olarak; internetteki birçok gezi rehberinde ve blog sayfasında özellikle imparatorluk ailesine ait mozaiklerin görselleri veya isimleri birbiriyle karıştırılmaktadır. Yollardan ekibi olarak, bilimsel kaynaklar ve yerinde yaptığımız incelemeler doğrultusunda bu şaheserleri en doğru ve güncel eşleşmeleriyle aşağıda bir araya getirdik.
- Deisis Mozaiği (Güney Galeri)
- Komnenoslar Mozaiği (Güney Galeri – Doğu Duvarı)
- İmparatoriçe Zoe Mozaiği (Güney Galeri)
- İmparator Kapısı Mozaiği (İç Narteks – Ana Giriş Kapısı Üstü)
- Sunu Mozaiği (Güney Vestibül Çıkış Kapısı Üstü)
İstanbul’un fethi sonrasında üzerleri titizlikle sıvanarak korunan ve Cumhuriyet dönemindeki bilimsel restorasyonlarla yeniden insanlığa kazandırılan bu ikonik şaheserlerin her biri ayrı bir hikayeye sahiptir. Şimdi, güney galerinin loş ışıklarından anıt kapıların ihtişamına doğru ilerleyerek, Ayasofya’da mutlaka görmeniz gereken dünyaca ünlü mozaik tasvirlerini ve barındırdıkları gizemli anlamları kendi kronolojik sıralamasıyla detaylandıralım:
Güney Galeri’deki Efesal Başyapıt: Deisis Mozaiği
Deesis mozaiği, Ayasofya’nın günümüze kadar ulaşabilen mozaikleri arasında en sonra yapılan figüratif mozaik olup Bizans sanatının baş yapıtlarından biridir. Bu betimlemede Meryem Ana ve Vaftizci Yahya insanlığın kurtuluşu için İsa’ya yakarmaktadırlar.
Komnenoslar Mozaiği (Güney Galeri – Doğu Duvarı)
İmparator II. Ioannes Komnenos ve Macar asıllı eşi İmparatoriçe Eirene’nin, kucaklarında çocuk İsa’yı taşıyan Meryem Ana’ya altın keselerle yaptıkları bağış anını sembolize eder. Yan taraftaki pürüzlü duvarda ise genç yaşta ölen oğulları Aleksios’un portresi yer alır.
Ayasofya mozaiklerinden 2. Ioannes Komnenos ve Eirene (İmparatoriçe İrene – İrini) mozaiği, büyük ihtimalle 1118 yılında yapılmış ve 1122 yılında da oğulları prens Aleksios’un bulunduğu portesi yan panoya eklenmiştir. Ortada yine Meryem ve çocuk İsa bulunmaktadır.
İmparatoriçe Zoe Mozaiği
Güney galerideki mozaikte İsa tahtta, imparator 9. Konstantinos Monomakhos (9.Konstantin Monomakos) ile imparatoriçe Zoe (Zoi) arasında durmaktadır. Bu mozaiğe ‘9. Konstantinos ve Zoe mozaiği’ de denilmektedir. Aleksandros mozaiğinden 100 yıl kadar sonra yapılmıştır.
Teolojik olduğu kadar siyasi bir magazin tarihi de barındıran bu mozaikte, tahtta oturan Pantokrator İsa’nın yanında İmparatoriçe Zoe ve onun üçüncü eşi IX. Konstantinos Monomahos bulunur. Zoe her evlendiğinde, mozaikteki eski eşinin kafası kazınmış ve yeni imparatorun yüzü yeniden işlenmiştir.
İmparator Kapısı Mozaiği (İç Narteks – Ana Giriş Kapısı Üstü)
İç narteksten ana mekana geçilen en görkemli kapının hemen üzerindedir. Büyük bir tahtta oturan Pantokrator İsa‘nın ayaklarına kapanarak secde eden İmparator VI. Leon tasvir edilmiştir. İsa’nın sol elindeki açık İncil metni ve iki yanındaki madalyonlar dikkat çekicidir.
Sunu Mozaiği (Vestibül Kapısı Tasviri)
Bugün camiden çıkarken başınızı arkaya çevirdiğinizde göreceğiniz bu tarihi sahnede, ortada tahtta oturan Meryem Ana ve çocuk İsa yer alır. Sol tarafta İstanbul’un kurucusu Büyük Konstantin elinde şehrin maketini, sağ tarafta ise Ayasofya’yı inşa ettiren İmparator I. Justinianus (Jüstinyen) kilisenin maketini Meryem Ana’ya sunmaktadır.
Günümüze Kadar Gelen Eşsiz Sanat: Ayasofya Mozaikleri
Günümüze kadar gelen Ayasofya mozaikleri, zamanında müze olan Ayasofya camiinin çeşitli bölümlerinde görülebilir. Ayasofya’ya güneyden giriş holünde, tavan ve duvarların üst bölümünde Justinianus (Jüstinyen) dönemine ait geometrik ve çiçek desenli altın mozaik görülmektedir. Kapı boşluğunun üzerinde de müthiş bir mozaik vardır: Meryem ve çocuk İsa tahta oturmuş olarak tasvir edilen mozaikte ayrıca sol tarafta 1. Iustinianos Ayasofya Kilisesi maketini sunarken, diğer yanda Büyük Constantinus (Konstantin) Byzantion kentinin maketini sunmaktadır. Bu mozaiğe ‘Vestibül mozaiği’ denilmektedir.
İmparatorluk kapısının üzerindeki mozaikte İsa tahtında oturmakta ve İmparator 6. Leo (6. Leon), tebaasının önünde dizlerinin üzerine çökerek ve ellerini yakarır şekilde uzatarak bir sadakat gösterisi yapmaktadır (6. Leon Mozaiği, bazı kaynaklarda 4. Leon Mozaiği olarak da geçmektedir?!). İsa’nın elindeki kitapta ‘Barış sizinle olsun. Ben dünyanın ışığıyım.’ yazmaktadır. Bu mozaikte ayrıca iki madalyon içinde Meryem ve Başmelek Gabriel (Cebrail) bulunmaktadır.
Kaybolan Pantokrator Mozaiği
İmparatorluk kapısından girip ilerlediğinizde sağ ve sol yandaki kemer dizgileri timpanum duvarlarıyla birlikte gözlerinizi ileri ve yukarı doğru ister istemez hareket ettirecektir. Burada pandantifleri ve kubbenin içindeki tüm alanı kaplayan Pantokrator mozaiğinden, günümüze sadece üçgen bingilerin içbükey eğimlerindeki 4 adet kanatlı melek kalmıştır. Bunların doğudaki ikisi orijinal olmakla birlikte, batıdakiler ise boya ile yapılmış kopyalarıdır. Tüm mozaikler arasında yalnızca bunların üzeri yarasa oldukları düşünülerek yüzleri hariç hiç kapatılmamıştır. Tam karşıda apsiste, pencerelerin üzerinde ise Meryem Ana ve kucağında çocuk İsa mozaiği bulunmaktadır.
Aslında bu kanatlı 4 melek (ki her birinde altı kanat bulunmaktadır), bir Seraphim (Serafim) betimlemeleri olup cennette tanrının tahtını korumaktadırlar.
Ayasofya’nın En Eski mozaiği
Birinci kattaki galerilerde bulunan en eski mozaik, imparator Aleksandros’un (6. Leon’un kardeşi) güç ikonu olarak ele alındığı mozaiktir. İmparatorun başında miğfer şeklinde altın ve incilerle süslenmiş imparatorluk tacı bulunmaktadır. Bu mozaik kilisenin ücra bir köşesinde, kuzey galeride kubbe kemerini taşıyan ilk payenin içindedir. Aslında mozaiğin içinde bulunan soldaki diskler imparatorun adını, diğerleri ise toplamda ‘Tanrım, hizmetçine, sadık Ortodoks imparatoruna yardım et’ cümlesini bizlere iletmektedir.
Ayasofya Mozaikleri ve Semavi Eyice
Ayasofya mozaikleri hakkındaki herhangi bir makalede, üstad Semavi Eyice’yi anmadan olmaz. Bizlere Ayasofya ve İstanbul hakkında ilettiği, paylaştığı tüm bilgiler için kendisine şükranlarımızı sunarız. Gerek Ayasofya mimarisi, gerek Bizans mimarisi ve dönemin diğer konuları hakkında bize ilettiği bilgiler ışığında üstad Semavi Eyice’nin kitaplarının okunmasını yollardan ekibi olarak önermekteyiz. Ayasofya hakkındaki diğer sayfalarımızda da belirttiğimiz üzere, bu tarihi yapı hakkında bir çok konuda yanlış bilgiler ve yanlış yönlendirmeler veya bilgi kirliliği mevcuttur. Aynı zamanda herhangi bir eğitimi olmadan kendisini tarihçi (!?) olarak tanıtan kişilerin verdiği yalan ve yanlış bilgileri araştırmadan kabullenmek yerine üstad Semavi Eyice gibi tarihe gönül vermiş, tarihi bilgi, belge ve deneyimleriyle bizlere sunan akademisyenlerin tarih hakkında yazdığı kitapları okumanızı şiddetle tavsiye ediyoruz.
Bu makalemizin sonunu ulu önder Atatürk’ün 1924 yılında söylediği bir söz ile bitirelim: “Her hangi bir tarihi elinize aldığınız zaman, onun gerçeğe uygun olup olmadığına güven duymak için dayandığı kaynak ve belgeleri araştırılır. Bizim şimdiye kadar doğru bir milli tarihçeye sahip olmayışımızın sebebi tarihlerimizin gerçek ve mantıktan uzak sözlerinden başka kaynak bulamamak talihsizliğidir.”
Ayasofya Mozaikleri Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Ayasofya mozaikleri hakkında en çok merak edilen sorular ve cevaplarını aşağıda bulabilirsiniz.
Ayasofya duvarlarında başta İsa Mesih, Meryem Ana, Vaftizci Yahya ve Cebrail gibi dini figürlerin yanı sıra; Bizans imparatorlarından VI. Leon, II. Ioannes Komnenos, IX. Konstantinos Monomahos ve ünlü İmparatoriçe Zoe ile İmparatoriçe Eirene’nin portre niteliğindeki mozaikleri yer almaktadır.
Ayasofya’nın ana kubbesini taşıyan pandantifler üzerinde dört adet altı kanatlı melek freski bulunur. Bu figürler, Tanrı’nın tahtını koruyan Seraphim (Serofim) melekleridir. 2009 yılındaki restorasyon çalışmaları sırasında, kuzeydoğu pandantifindeki meleğin yüzünü kapatan Osmanlı dönemi metal maskesi ve sıvası titizlikle kaldırılarak meleğin yüzü 160 yıl sonra ilk kez gün yüzünü görmüştür.
Evet, giriş katında (narteks alanlarında) çok görkemli mozaikler bulunmaktadır. Özellikle iç narteksten ana mekana geçişi sağlayan en büyük kapının üzerinde İmparator Kapısı Mozaiği; dış narteksten güney yönündeki çıkış kapısına doğru ilerlediğinizde ise başınızı kaldırdığınızda göreceğiniz Sunu Mozaiği giriş katında hayranlıkla izlenebilecek şaheserlerdir.
Ayasofya’da mozaiklerin korunması, temizlenmesi ve restorasyon süreçleri bilimsel kurullar eşliğinde kesintisiz ve dinamik bir şekilde devam etmektedir. Yapının cami olarak ibadete açılmasının ardından, namaz vakitlerinde ana ibadet alanında (giriş katında) bulunan tasvirler estetik bir perde sistemiyle kapatılmakta, namaz dışı vakitlerde ve üst galeri katında ise mozaikler tüm ihtişamıyla net bir şekilde görülebilmektedir.
Ayasofya hakkında diğer tüm bilgiler için ana rehber sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
Ayasofya’nın tüm yapısal bilgileri için Ayasofya mimarisi bilgileri ve fotoğrafları sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
Ayasofya tarihi bilgileri için Ayasofya yapılış dönemleri sayfasını ziyaret edebilirsiniz.
Ayasofya’nın asırlardır anlatılan gizemleri için Ayasofya efsaneleri sayfasını ziyaret edebilirsiniz.
Tarih boyunca burayı ziyaret eden seyyahların notları için Ayasofya gezginleri sayfasını ziyaret edebilirsiniz.
Ayrıca İlgili Linkler:
İstanbul gezilecek tarihi yerler ve mekanlar
UNESCO Dünya Mirası Türkiye Listesi
Marmara bölgesi antik ve tarihi yerler
Marmara bölgesi antik, tarihi yer fotoğrafları
Türkiye müzeler, antik şehir ve tarihi kentler
Bizans Mimarisi – Semavi Eyice
Türk Metinlerinde Konstantiniye ve Ayasofya Efsaneleri – Stefanos Yerasimos
Ayasofya – W.Eugene Kleinbauer & Antony White
Ayasofya Müzesi – Erdem Yücel
Ulu Mabed Ayasofya – İsmail Kandemir
Ayasofya’nın Mimari Özellikleri ve Süslemeleri – Ali Can Özçelik
Üç Devirde Bir Mabed-Ayasofya – Prof.Dr. Ahmet Akgündüz
Belgeler Işığında Ayasofyanın Geçirdiği Onarımlar (Doktora Tezi) – Hasan FıratDiker