Seddülbahir Kalesi ve Seddülbahir köyü gezilecek yerleri, Marmara bölgesinde ve Gelibolu yarımadası içinde hüzün veren ve nerede olduğu, nasıl gidildiği, tarihi önemi ile Gelibolu savaşlarındaki yeri en çok aratılan bölgelerden biridir. Çanakkale Boğazı’nın Avrupa yakasında Gelibolu Yarımadası’nın en güney uç noktasında Ertuğrul Koyu yanında konumlanan bu sakin balıkçı köyü; Osmanlı askeri mimarisinin 17. yüzyıla ait nadide örneklerinden biri olan ve restore edilerek ziyarete açılan ihtişamlı kalesiyle dikkat çekmektedir.
Seddülbahir Kalesi, karşı kıyıdaki Kumkale ile birlikte IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan tarafından 1656 yılında Venediklilerin boğaz saldırılarına karşı ilk savunma hattı olarak inşa ettirilmiştir. Günümüzde tarihi dokusu, peyzajı ve örnek gösterilen restorasyonuyla ulusal ve uluslararası pek çok prestijli mimarlık ödülüne layık görülen kale, Çanakkale Savaşları sırasında Ertuğrul Koyu çıkarmalarına ve deniz ile kara bombardımanlarına tanıklık etmiştir. Köyün çevresinde Ertuğrul Koyu (V Beach), Abide ve Morto Koyu gibi önemli tarihi alanlar ile kalenin yanında ilk şehitler kabristanı yer almaktadır
Seddülbahir Kalesi’nin Önemi
Seddülbahir Kalesi’nin stratejik ve tarihi önemi, yalnızca Çanakkale Savaşı sırasındaki cephe rolünden değil, aynı zamanda Osmanlı deniz savunma sisteminin kuruluş vizyonundan gelmektedir. Çanakkale Boğazı’nın girişini korumak amacıyla 17. yüzyılda karşı kıyıdaki Kumkale ile birlikte inşa edilen kale,boğaza yönelebilecek dış tehditlere ve Venedik saldırılarına karşı ilk savunma hattı olarak hayati bir rol üstlenmiştir.
Birinci Dünya Savaşı sırasında Çanakkale Deniz Savaşlarının ilk şehitlerinin verildiği alan olan kale, Kara Savaşları sırasında da Ertuğrul Koyu çıkarmalarının merkezinde yer almış, ağır bombardımanlara tanıklık etmiş ve direnişin simge noktalarından biri olmuştur. Günümüzde ise hem 17. yüzyıl Osmanlı askeri mimarisinin özgün bir örneği olması hem de tamamlanan kapsamlı ve birçok ödüle sahip restorasyon uygulamasıyla Türkiye’nin kültürel mirasının korunması ve yeniden işlevsellik kazanması adına uluslararası düzeyde örnek bir eser olarak öne çıkmaktadır.
Seddülbahir Köyü ve Seddülbahir Kalesi Kısa Bilgiler Tablosu
| Bilgi Başlığı | Detaylar |
|---|---|
| Konumu | Çanakkale Boğazı’nın Avrupa yakasında, Gelibolu Yarımadası’nın en güney uç noktasında ve Ertuğrul Koyu yanındadır. |
| Yüzölçümü ve Yapısal Alanı | Geniş bir sahil ve askeri mimari alanını kaplamaktadır, alanı 23.940 m²dir. |
| Ne Zaman Yapıldığı / Kim Yaptırdı | 1656 yılında IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan baniliğinde inşaatına başlanmıştır, inşaat 1659 yılında tamamlanmıştır. |
| Restorasyon / Açılış Tarihi | 1998 yılında başlayan restorasyon süreci 2023 yılında tamamlanarak kale ziyarete açılmıştır. |
| Gezilecek Yer ve Önemli Nokta Sayısı | Bölgede kaleler, tabyalar, anıtlar ve mezarlıklar dahil olmak üzere öne çıkan yaklaşık 9 ana ziyaret noktası bulunmaktadır. |
| Koy Sayısı | Bölgede Ertuğrul Koyu, Morto Koyu, Teke Koyu, İkiz Koyu, Zığındere Koyu ve Pınariçi Koyu gibi tarihi ve doğal öneme sahip 6 belirgin koy yer alır. |
| Köy İçindeki Müze Sayısı | Kale içinde ziyarete açılan müze dışında Seddülbahir Köyü içinde bir özel müze daha bulunmaktadır. |
| Kazılarda Bulunan Eser Çeşitliliği | 2005 yılında yapılan ilk kazı çalışmasından 2023 yılına kadar sürdürülen arkeolojik kazılarda 50.000 üzerinde buluntu açığa çıkartılmıştır. Bunların arasında altın ve gümüş sikkeler, farklı dönemlere ait seramik ve pipo örnekleri, onbinlerce savaş mühimmat ve teçhizatı ile Fransız askerlerine ait 17 adet mezar vardır. |
| Kalenin Önemi | Venedik saldırılarına karşı ilk savunma hattı, Çanakkale Savaşı’nda Ertuğrul Koyu çıkarmalarının odağı ve kazandığı birçok ulusal ve uluslararası mimarlık ödülüyle örnek bir koruma projesidir. |
| İlginç Gelen Bilgiler | 3 Kasım 1914 tarihindeki ilk bombardımanda cephaneliğin isabet almasıyla ilk şehitlerin verilmesi, içinde 17 Fransız asker mezarı bulunması ve Türkiye’de bir tarihi yapının 30 yıl süren restorasyon sürecini içermesi. |
Seddülbahir Gezilecek Yerler
Seddülbahir köyü ve çevresi, ufacık bir balıkçı yerleşimi olmasına karşın hüzünlü tarihi, eşsiz koyları ve anıtlarıyla zengin bir keşif rotası sunmaktadır. Köy sınırları içinde ve yakın çevresinde ziyaret edilebilecek başlıca noktalar ve koylar şunlardır:
- Seddülbahir Kalesi: Osmanlı askerî mimarisinin en iyi örneklerinden biri olan bu 17. yüzyıl kalesi, köyün sahilinde yer alır ve restore edilerek ziyarete açılmıştır.
- Ertuğrul Koyu (V Beach): Seddülbahir Kalesi ile Ertuğrul tabyası arasında kalan hem tarihi çıkarmalara tanıklık eden hem de denize girilebilen önemli bir koydur.
- Yahya Çavuş Anıtı: Köyün sağ tarafında yer alan ve Çanakkale Savaşları’nın kahramanlarından Yahya Çavuş anısına kurulan anlamlı bir anıttır, Ertuğrul tabyası yanında bulunur.
- Ertuğrul Tabyası: Seddülbahir’de kara savaşları sırasında en önemli savunma hattıdır, Ertuğrul koyuna hâkim tepede bulunur, Helles anıtının yanındadır.
- Helles Anıtı (Gözcü Baba Tepesi) : Bölgede İngiliz Milletler Topluluğu Savaş Mezarları Komisyonu (CWGC) tarafından yapılan en önemli anıttır, köyün sağ tarafındaki çevre rotada yer alır.
- Morto Koyu: Köye gelmeden sol tarafta Çanakkale Şehitler Abidesi istikametine döndüğünüzde karşınıza çıkan, yarımadanın güneyindeki huzurlu koydur.
- V Beach Mezarlığı (Dublin Fusiliers): Ertuğrul Koyu kenarında yer alan ve savaşta hayatını kaybeden Dublin Fusiliers taburunun anısını yaşatan deniz kenarındaki mezarlıktır.
- Köy İçindeki Çanakkale Savaşı Müzesi: Seddülbahir köyü içerisinde yer alan ve Çanakkale Savaşı döneminden kalan eserleri barındıran ufak, özel bir müzedir.
- Mehmetçik Deniz Feneri (Gelibolu Tarihi Sualtı Parkı Sergisi): 1856 yılında inşa edilen tarihi fener, günümüzde “Geçmişi Taramak” konseptiyle su altı arkeoloji müzesine çevrilmiştir ve çevresi bölgedeki 14’ten fazla tarihi batığın yer aldığı dünyanın en önemli dalış turizmi merkezlerinden biri olarak dalış severlere ev sahipliği yapmaktadır.
Seddülbahir Kalesi
Seddülbahir Kalesi, Osmanlı askerî mimarisinin 17. yüzyıla ait en nadide ve görkemli örneklerinden biridir. Karşı kıyıdaki kardeşi Kumkale ile birlikte, Çanakkale Boğazı’nın Avrupa yakasında ve Gelibolu Yarımadası’nın en güney uç noktasında Osmanlı Sultanı IV. Mehmed ‘in validesi Hadice Turhan Sultan tarafından yaptırılmıştır. Seddülbahir Kalesi bir kadın sultan tarafından yaptırılan önemli savunma yapılarından biri olmakla beraber, Birinci Dünya Savaşı ve Geç Dönem Osmanlı arkeolojisi çalışmaları açısından Türkiye’deki en önemli alanlardan biridir. Kale, Çanakkale Muharebelerinin başladığı ve bittiği noktadır.
Not: Kale her gün 08:30-17:00 saatleri arasında ücretsiz gezilebilir.
Tarihsel Arka Plan ve İnşası
I. İbrahim zamanında 1644 tarihinde Venediklilerle Girit Adası üzerinde süregelen uzun savaşın yeniden başlaması ve II. Mehmet döneminde 1470 tarihinde Boğaz’ın en dar bölgesinde inşa ettirilen Kilitbahir ile Kale-i Sultaniye’nin (Çimenlik Kalesi) boğaz savunması için yetersiz kaldığının düşünülmesiyle boğazın en ucunda savunma amaçlı tahkimat yapılması gündeme gelmiştir. Bu doğrultuda Venediklilerin boğaz saldırılarının karşılandığı ilk savunma hattını oluşturmak amacıyla Seddülbahir Kalesi, Kumkale ile birlikte ikiz kaleler olarak, IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan baniliğinde 1656-1659 yılları arasında Mustafa Ağa’nın mimarbaşı olduğu dönemde inşa ettirilmiştir. Bu kalenin yapımı sırasında Turhan Sultan, Kilitbahir ve Kale-i Sultaniye’nin de kapsamlı tamirini sağlamıştır.
Valide Turhan Sultan’ın Çanakkale Boğazı üzerindeki kaleleri ve Osmanlı donanmasını güçlendirmeye dönük ilgisi, Osmanlı sarayında özellikle 17. yüzyıldaki “Kadınlar Saltanatı”’nın önemli bir göstergesidir. Turhan Sultan askeri yapı baniliği yapan ilk ve tek valide sultandır. Rivayete göre iki altın takunyasından birini Seddülbahir için diğerini de Kumkale için vakfetmiştir.
İnşaları tamamlandıktan hemen sonra Turhan Sultan’ın kalelerinden ilk bahseden gezgin William Joseph Grelot olmuş; 1680 yılında kitap olarak basılan seyahatnamesinde köyü kalabalık olarak ve özellikle üst kısmındaki birçok bina ile tasvir etmiştir. İnşasına ve maliyetine dair tüm ayrıntılar Valide Turhan Sultan’ın Süleymaniye Kütüphanesi‘nde muhafaza edilen vakfiyesinde detaylı olarak yer almaktadır.
Mimari Özellikleri ve Yapısal Detayları
Seddülbahir Kalesi köşeleri kulelerle desteklenen, 17. yüzyıla tarihlenen dörtgen planlı bir yapıdır, parsel dışında günümüze kadar gelen çifte hamam, tek hamam ve caminin de kaleye ait olduğu bilinmektedir. Kalenin dördü yapının her köşesinde bulunan diğer ikisi kuzeybatı ve güneybatı duvarlarının yaklaşık orta aksına denk gelen toplamda altı adet kulesi ve bir Bab-ı Kebir giriş kulesi bulunmaktadır. Bu kulelerden güneybatı duvarı üzerindeki Cezayir kulesi ve kuzeydoğu duvarı üzerindeki Bab-ı Kebir kulesi alanda yapılan kazılar sonucunda toprak altından çıkarılmıştır.
Kalenin üst ve alt avlu olmak üzere iki avlusu bulunmaktadır. İlk yapımından Birinci Dünya savaşına kadar geçirdiği değişimler sonucu alt avlu ve üst avlu sınırını güneydoğu yönündeki eyvanlar oluşturmaktadır. Seddülbahir Kalesi’nin planı ve mimarisi, inşa edildiği 17. yüzyıldan bu yana yaşanan doğal afetler ve savaşlar nedeniyle birçok değişikliğe uğramıştır. Kalenin 17. yüzyıl ve 19. yüzyıl olmak üzere iki ana dönemi vardır. Suriçi yerleşimde konutlar ve cami olduğu bilinen ilk 17. yüzyıl dönemi sonrasında 19. yüzyılda askeri kullanım amaçlı tabya, kışla yapıları ve hastane eklenmiştir. 1930’lara kadar harabe halinde kalan yapı, uzun yıllar Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından gözlem ve askerî amaçlarla kullanılmış, 1997 yılında askerî birliklerin çekilmesiyle boşaltılmıştır.
Seddülbahir Kalesi yedi kule ile uzunluğu sekiz yüz metreyi bulan dendanlı ve seğirdimli beden duvarlarına sahiptir. Kalenin duvarları, kubbe ve tonoz örtülü mekânları kesme ve kaba yonu kireçtaşı ile kireç harcı kullanılarak inşa edilmiştir. Beden duvarları ve örtüler inşa edilirken büyük boyutlu meşe hatıllar ve demir kenetlerle güçlendirilmiştir. Kalenin kâgir taş kubbe ve taş tonoz örtülü mekânları vardır.
Seddülbahir Kalesi’nde Savaş Tahribatları
Seddülbahir Kalesi’nin hasarları, Birinci Dünya Savaşı tahribatları, depremlerden kaynaklanan hasarlar, insan eliyle verilen hasarlar olarak sıralanmaktadır. Aktif fay hatlarına ve denize yakın konumundan dolayı yıkıcı depremler, sert rüzgârlar ve şiddetli dalgalarla birlikte yaşanan savaşların tahribatları Seddülbahir Kalesinde önemli yapısal değişimlere neden olmuştur. İnşa edildiği günden beri Osmanlı arşivlerinde kayıtları bulunan önemli tamiratlar geçiren kalede günümüze kadar gelen en yoğun savaş tahribatı Birinci Dünya Savaşı’nda oluşmuştur.
Çanakkale deniz savaşları sırasında deniz tarafında, kara savaşları sırasında ise Ertuğrul Koyu tarafında gerçekleşen top atışları büyük yapısal tahribatlara yol açmış; özellikle 3 Kasım 1914 tarihinde denizden yapılan bombardıman sırasında kalenin kuzeydoğu bölümündeki cephaneliğin patlaması bu alanda mekansal deformasyona neden olmuştur. Bu tarihten itibaren deniz savaşları sürecinde kule ve beden duvarlarında da kısmi yıkıntılar meydana gelmiştir. Tahrip olan bölümlerin uzun zaman boyunca dış etkenlere açık kalması bozulmaları artırmıştır. 1916’dan sonra 1926’ya kadar tamamen boş olan köy, 1926’dan sonra tekrar yerleşime açılmıştır, özellikle bu süreçte kalenin yapı taşlarının sökülerek başka inşaatlarda kullanımı sözkonusudur. 1940 lardan sonra bölgede konuşlanan askeri birliğin gereksinimleri doğrultusunda kalenin içinde bazı yeni binalar inşa edilmiştir. Kalenin özgün ve eski kesimlerinde ise 2014 yılına kadar büyük boyutlu bir inşai faaliyet olmamıştır.
Ödüllü Restorasyon ve Konservasyon Süreci
Seddülbahir Kalesi, 1997’de TSK’nin alanı terk etmesinden hemen sonra bir akademik araştırma sürecinde incelenmeye başlamış, bu süreç dönüşerek bir restorasyon projesine, nihayetinde de bir restorasyon uygulamasına dönüşmüş, bu özgün restorasyon bir çok ödüle layık görülmüştür.
1997’de Seddülbahir’den askeri kuvvetlerin çekilmesi ve alanın tahliyesi ardından, Koç Üniversitesi Tarih bölümünden Prof. Dr. Lucienne Thys-Şenocak ve İTÜ Geomatik Mühendisliği bölümünden Prof. Dr. Rahmi Nurhan Çelik yürütücülüğünde Seddülbahir Kalesi ve Kumkale’yi kapsayan bir ortak araştırma projesine başlanmıştır. Disiplinler arası araştırma ekibi, uzmanlar, mezunlar, lisans ve lisansüstü öğrencileriyle birlikte Seddülbahir Kalesi ve Kumkale’de 1997’den 2004’e kadar İTÜ bünyesinde tarihsel ve mimari araştırma ile genel ölçme ve belgeleme çalışmasını yürütmüştür.
2005’te Orman Bakanlığı ve Koç Vakfı arasında yapılan protokolle Koç Üniversitesi ve İstanbul Teknik Üniversitesi ortaklığında İTÜ bünyesinde yapılan restorasyon projesi çalışmaları sürecinde yeni teknoloji ölçüm yöntemleri kullanılarak rölöve çalışması hazırlanmıştır. Türkiye’de ilk kez lazer tarama cihazı bu projede İTÜ ekipleri tarafından kullanılmıştır. 2005-2006 yıllarında üretilen projeler 2009 sonunda Çanakkale Koruma Kurulu onayı ile tamamlanmıştır. Yaklaşık 30 kişilik uzman ve öğrenci ekibi, Orman Bakanlığı ile Doğa Koruma ve Millî Parklar Genel Müdürlüğü denetiminde 2005-2007 yıllarında sahada çalışmış; 2007’ye kadar olan finansman Vehbi Koç Vakfı tarafından karşılanmıştır. Proje ürünleri uluslararası sempozyumlarda sunulmuş, tezlere, bildirilere, üniversitede derslere konu olarak akademik platformlarda yer edinmiştir. 2009 yılında tamamlanan projeler 2015 yılında başlayan restorasyon uygulamasında ana kararların temelini oluşturmuş, proje yürütücüleri, danışmanları ve proje müellifi uygulama bilimsel danışma kurulu olarak restorasyon uygulamasında aktif görev almışlardır. Seddülbahir Kalesinin rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinin müellifi Arzu Özsavaşcı Mimarlık Tasarım Danışmanlık Şirketi’dir. Yeniden Kullanım Projesinin müellifi Koop Mimarlık’tır. Tüm projelerin ve uygulamanın bütünsel müellifliği ÇATAB çatısı altında çeşitli proje ekipleri tarafından paylaşılmaktadır.
Gelibolu Yarımadası, 1973-2014 yılları arasında Milli Park statüsünde Orman Bakanlığı Milli Parklar Genel Müdürlüğü sorumluluğundadır. 2014’te Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı’nın (ÇATAB) kurulması ile yarımadaya “Tarihi Alan” niteliği kazandırılmıştır. Seddülbahir Kalesi, Alan Başkanlığı’nın ilk projesi olarak seçilmiş, 2015’te Seddülbahir Kalesi Restorasyon Uygulaması ihalesi tamamlanmış, yüklenici Abma İnşaat Restorasyon Ltd. Şti. restorasyon uygulamasına başlamıştır. Restorasyon uygulaması yanısıra, kale içinde bir müze tasarlanmış, yeniden kullanım ve sergileme projeleri Koop Mimarlık ve Müze Sergi İşleri tarafından hazırlanmıştır. 1997 yılından 2023 yılına kadar çalışan ve emek veren tüm ekip üyeleri Kaletakımı üst başlığı ile duygusal bir bağ paylaşmaktadır.
Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı (ÇATAB) tarafından bu projeler doğrultusunda 2015 yılında başlatılan restorasyon ve yeni kullanım-müze uygulamaları 2023 yılında tamamlanmış, 18 Mart 2023’te alan ziyarete açılmıştır.
2004 yılına dek süren bu akademik girişim, Mart 2005’te kapsamlı bir konservasyon projesine evrilmiştir. Proje, Koç Üniversitesi’nden Doç. Dr. Lucienne Thys-Şenocak ile İTÜ’den Prof. Dr. Rahmi Nurhan Çelik ortaklığında yürütülmüştür. Kurula 2006 yılından itibaren sunulan tüm projeleri Çanakkale Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu 2009 sonbaharında onaylamıştır.
2015 yılından itibaren uygulama sürecinde restorasyon kararları birçok revizyon geçirmiştir. Detaylı test ve incelemeler, yapı malzemeleri ile ilgili müdahale şartları, restitüsyon ile ilgili ortaya çıkan yeni bulgular, yeni restorasyon teknolojileri, restorasyon yaklaşımının süreç içerisinde değişmesine ve uygulama kararlarının da revize edilmesine sebep olmuştur. Özellikle bütünsel müdahalelerde tüm ekibin aylar süren toplantıları bu kararların kesinleşmesini ve uygulama aşamasına gelinmesini mümkün kılmıştır. Restorasyon uygulaması sürecinde, öncelikle arkeolojik kazılarda ortaya çıkarılan yapı elemanlarının arkeolojik konservasyon çerçevesinde capping gibi yöntemlerle minimum müdahale ile korunmasına, ikinci olarak tehlike içeren yapı elemanlarına yönelik konsolidasyon uygulanmasına ve benzer yapı malzemeleri ve tekniklerle özgün unsurların korunmasına ve üçüncü olarak da mekânsal algıyı tamamlayacak ve yapı bütününü tehdit etmeyecek şekilde özgün yapı malzemeleri ve tekniklerle bütünleme ve rekonstrüksiyon yapılmasına karar verilmiştir.
2015 yılında Fransız Ulusal Arşiv Kurumu olan Bibliothèque nationale de France arşivinden projeye katılan 1700 tarihli Berquin imzalı çizim kalenin yapıldığı dönemdeki kıyı çizgisini, kale yapılarını ve yerleşimi göstermesi sebebiyle restorasyon uygulama sürecini şekillendirmiştir. Su altında ve kıyı hattında yapılan incelemelerle yüzyıllar boyunca kıyı hattındaki bozulma belgelenmiş, buluntular ışığında yapılan tasarımla kıyı çizgisi yeniden ihya edilmiş, uygulama detayları uzman disiplinlerle iş birliği yapılarak geliştirilmiştir.
Yaklaşık 30 yıl süren bu özgün restorasyon çalışması, 2026 EMYA (European Museum of the Year) adaylığı, 2025 Ağa Han Mimarlık Ödülü adaylığı, 2024 Dezeen Miras Ödülü ve Dünya Mimarlık Festivali övgüye değer yapı ödülü dahil ulusal ve uluslararası alanda birçok prestijli ödüle ve seçkiye layık görülmüştür. Seddülbahir Kalesi restorasyonu 2024 Mimarlar Odası 19.Ulusal Mimarlık Sergisi ve Ödülleri’nde Yapı & Koruma Kategorisinde Birincilik Ödülü almıştır.
Seddülbahir Kalesi’nin Aday Gösterildiği ve Aldığı Önemli Ödüller
- 2026 EMYA (European Museum of the Year) ödüllerinde kısa listeye seçildi dünya çapında 38 müze arasına girdi.
- 2026 İstanbul Maden İhracatçıları Birliği tarafından 13. kez düzenlenen Mimari Doğal Taş Yarışması’nda Koruma Restorasyon ve Yeniden İşlevlendirme Kategorisinde birincilik ödülü aldı.
- 2025 The International Architecture Awards, The Chicago Athenaeum: Museum of Architecture and Design ile The European Centre for Architecture Art Design and Urban Studies iş birliğinde düzenlenen programda, “Restorasyon / Yenileme” kategorisinde ödül aldı.
- 2025 Fresh&Bold Mimarlık Ödüllerinde kısa listeye seçildi.
- 2025 Ağa Han Mimarlık Ödüllerine aday gösterildi.
- 2024 Architecture MasterPrize Ödüllerinde Onur Mansiyonu aldı.
- 2024 Dezeen Ödülleri Miras Kategorisinde Yılın Miras Projesi Ödülü’nü aldı.
- 2024 Dünya Mimarlık Festivali Bitmiş Binalar & Kültürel Yapılar Kategorisinde Finale Kalan Projeler arasına seçildi. Övgüye Değer Yapı Ödülü aldı.
- 2024 Türk Serbest Mimarlar Derneği 16. Mimarlık Ödülleri’nde Jüri Özel Ödülü aldı.
- 2024 Architizer A+ Ödüllerinde Kültürel & Müze Yapıları Kategorisinde Finale Kalan Yapılar arasına seçildi.
- 2024 Peyzaj Mimarları Odası 15.Ulusal Peyzaj Mimarlığı Sergi ve Ödülleri’nde Genel Kategoride Birincilik Ödülü aldı.
- 2024 Mimarlar Odası 19.Ulusal Mimarlık Sergisi ve Ödülleri’nde Yapı & Koruma Kategorisinde Birincilik Ödülü aldı.
- 2024 Arkitera Türkiye 2023 Mimarlık Yıllığı Seçkisine Seddülbahir Kalesi Restorasyon Uygulaması başlığında seçildi.
- 2023 Uluslararası DOMUS Restorasyon ve Koruma Fasso Bortolo Ödülleri’nde Finale Kalan Yapılar arasına seçildi.
- 2021 Arkitera Türkiye 2021 Mimarlık Yıllığı Seçkisine Seddülbahir Kalesi Bab-ı Kebir Restorasyonu başlığında seçildi.
Daha fazla bilgiye Seddülbahir Kalesi Müellifi Yük. Mimar Arzu Özsavaşçı’nın resmi sitesinden ulaşabilirsiniz.
Türkiye’deki İlk Lazer Tarama ve CBS Projesi
Seddülbahir Kalesi ekibi, konvansiyonel yöntemler, GPS ve fotogrametrik belgeleme gibi klasik yöntemlerin yanı sıra dönemin en gelişmiş lazer ölçüm teknolojisini projeye entegre etmiştir. Bu çalışma, tarihi bir yapının bütünüyle lazer tarama cihazı kullanılarak arazinin topografik haritalarının, yükseklik verilerinin ve mimari çizimlerinin oluşturulduğu Türkiye genelindeki bu boyut ve çerçevedeki ilk proje olma özelliğini taşımaktadır.
2005 yılında Seddülbahir Kalesi’nde gerçekleştirilen rölöve alan çalışmasında konvansiyonel yöntemler, fotogrametri ve sayısal ölçüm yöntemleri yanı sıra Türkiye sınırlarında bu ölçekte bir mimari miras bütününde uygulanan ilk lazer tarama ve belgeleme çalışması da yapılmış, bu çalışma verileri baz alınarak ürün ve çalışma yöntemleri geliştirilmiş ve akademik eğitimler hazırlanmış, bu çalışma verileri ile hazırlanan makaleler uluslararası sempozyumlarda sunulmuş, tezlere, bildirilere, üniversitede derslere konu olarak akademik platformlarda yer edinmiştir.
Arkeolojik bulgulardan arşiv fotoğraflarına, Osmanlı evrakından yöre halkının sözlü tarih hatıralarına kadar tüm veriler, hazırlanan interaktif Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) veri tabanına aktarılmak üzere hazırlanmıştır. Bu çalışma 2009-2015 yılları arasında duraklasa da 2020 yıllarından itibaren ÇATAB (Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı) bünyesinde özellikle arkeolojik buluntular kapsamında yeni bir CBS sistemi oluşturulmaktadır.
2023 Yılında Yeniden Ziyarete Açılış
20 Haziran 2014 tarihinde Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı’nın kurulmasıyla kalenin yönetimi Orman Bakanlığı’ndan Kültür ve Turizm Bakanlığı’na devredilmiştir. Temmuz 2015 başlarında temizlik ve hazırlıkları başlatılan restorasyon uygulaması Abma Restorasyon Ltd. Şti. tarafından üstlenilmiş, Koç ve İstanbul Teknik Üniversitesi’nden projenin ilk müelliflerinin yer aldığı Bilimsel Danışma Kurulu denetiminde sürdürülmüştür. 2015-2023 yıllarındaki kazılarla beden duvarlarının özgün hatları ve toprak altı katmanları aydınlatılmış; kale içi müze ve yeniden kullanım projeleri hayata geçirilerek Seddülbahir Kalesi 18 Mart 2023 yılında törenle tekrar ziyarete açılmıştır.
Fransız Mezarlığına Defnedilen Seddülbahir Askerleri
Mütareke yıllarında oluşturulan 8 Fransız Mezarlığı arasında Seddülbahir Kalesi içindeki Galinier ya da Genel Karargâh Tabyası Mezarlığı da bulunuyordu. 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması’nın ardından bu mezarların tümü bugünkü Fransız Ulusal Mezarlığı’nın bulunduğu Morto Koyu’na taşındı.
Seddülbahir Kalesi Restorasyon uygulaması kapsamında Çanakkale Arkeoloji Müzesi denetiminde sürdürülen arkeolojik saha araştırmalarında konumu arşiv fotoğraflarından belirlenen mezar alanları ve 17 Fransız askerine ait iskelet parçaları ortaya çıkarıldı. Bu mezarlarda ele geçen haç, yüzük, mezar levhası, mezar taşı gibi buluntular ile askerlerin kalıntıları arkeolojik belge ve tasnifleme yöntemleri kullanılarak bir araya getirildi ve 24 Nisan 2022 tarihinde yetkililerin katılımı ile Fransız Mezarlığı’na defnedildi.
Ertuğrul Koyu (V Beach)
Seddülbahir Kalesi ile Ertuğrul tabyası arasında kalan Ertuğrul Koyu, Çanakkale Savaşı sırasında Müttefik kuvvetlerinin ana çıkarma bölgelerinden biri olarak tarihe geçmiştir. Savaş döneminde “V Beach” olarak da adlandırılan bu sahil, 25 Nisan 1915 tarihinde River Clyde gemisinin karaya oturtulması ve kara çıkarması sürecinde Ertuğrul Tabyası’ndan Yahya Çavuş önderliğinde yapılan savunma ile büyük kayıplara tanıklık etmiştir. Günümüzde hem kalıntıları barındıran tarihi bir açık hava cephesi hem de koy içinde denize girilebilen sakin bir nokta olarak ziyaret edilmektedir.
Yahya Çavuş Anıtı
Köyün sağ tarafında konumlanan Yahya Çavuş Anıtı, Çanakkale Savaşları’nın kahramanlık sembollerinden biri olan Ertuğrul Köyü’nden Ezineli Yahya Çavuş ve silah arkadaşlarının destansı direnişini onurlandırmak amacıyla inşa edilmiştir. Düşmanın devasa kuvvetlerine karşı takdire şayan bir savunma gerçekleştiren kahramanların anısını yaşatan bu anlamlı anıt, yarımadayı ziyaret edenlerin en çok duygu yüklü duraklarından biridir.
Ertuğrul Tabyası
Seddülbahir hattındaki savunma mimarisinin ve askerî altyapının önemli unsurlarından biri olan Ertuğrul Tabyası, Çanakkale deniz ve kara savaşları esnasında stratejik bir koruma noktası olmuştur. Gözcü Baba Tepesi’nin yan tarafında koya hakim noktada bulunan ve savaşın ilk günleri ile devam eden süreçte yoğun bombardımanlara maruz kalan tabya, günümüzde bölgedeki savunma hatlarının izlerini ve geçmişin hüzünlü atmosferini yansıtmaya devam etmektedir. Tabya 2006 yılında restorasyon geçirmiştir, bir dönem içinde sergileme bulunsa da günümüzde çoğunlukla kapalıdır. Açık havada bulunan siper canlandırması 25 Nisan 1915 gününün anısını canlı tutmaktadır.
Helles Anıtı (Gözcü Baba Tepesi)
Köyün sağ tarafındaki çevre rotada ve Morto Koyu’na uzanan hatta yer alan Helles Anıtı, İngiliz Milletler Topluluğu Savaş Mezarları Komisyonu (CWGC) tarafından Çanakkale cephesinde hayatını kaybeden İngiliz, Avustralya ve Hindistan kuvvetlerinden mezarı bulunmayan yaklaşık 21.000 asker anısına dikilen en önemli anıttır. Çanakkale Şehitler Abidesi’nin de bulunduğu bu geniş coğrafi ve anıtsal çevre hattı, savaşın her iki taraf açısından yarattığı yıkımı ve evrensel boyutunu gözler önüne seren en önemli hatıra alanlarından biridir. Stratejik konumu nedeniyle Gözcü baba tepesi de denilen bu tepe savaşın seyrini değiştiren bir yerdir.
Morto Koyu
Köye gelmeden sol tarafta Abide istikametine doğru döndüğünüzde karşınıza çıkan Morto Koyu, yarımadanın en güney ucunda yer alan derin ve sakin bir koydur. Çanakkale Savaşları sırasında deniz ve kara çatışmalarının yakınında bulunması nedeniyle hem stratejik hareketlere hem de çatışmaların izlerine ev sahipliği yapmış olan bu koy, günümüzde muhteşem manzarası ve huzurlu yapısıyla dikkat çekmektedir.
V Beach Mezarlığı (Dublin Fusiliers)
Ertuğrul Koyu’nun (V Beach) hemen kenarında deniz kenarında yer alan V Beach Mezarlığı, özellikle çıkarma sırasında ağır kayıplar veren İrlanda Taburu (Dublin Fusiliers) başta olmak üzere hayatını kaybeden askerlerin defnedildiği kabristandır. Dalga sesleri eşliğinde kıyıda yer alan bu mezarlık, savaşın acı bilançosunu ve insanî boyutunu simgeleyen dokunaklı noktalardan biridir.
Köy İçindeki Çanakkale Savaşı Müzesi
Seddülbahir köyünün sakin sokakları arasında yer alan bu ufak, özel müze, Çanakkale Savaşı döneminden kalan mühimmat kalıntıları, askerî teçhizatlar ve döneme ait nadide objeleri barındırmaktadır. Büyük müzelerin aksine köy hayatıyla iç içe geçmiş samimi yapısıyla bu küçük müze, savaşa dair yerel ve bireysel hikâyeleri keşfetmek isteyenler için zengin bir içeriğe sahiptir.
Mehmetçik Deniz Feneri ve Gelibolu Tarihi Sualtı Parkı
Gelibolu Yarımadası’nın en güney uç noktasında, Seddülbahir sınırları içerisinde yer alan Mehmetçik Deniz Feneri, Osmanlı İmparatorluğu döneminde 1856 yılında Fransız müteahhitler / Mişel Paşa tarafından inşa ettirilmiştir. Deniz seviyesinden 50 metre, yerden ise 25 metre yükseklikte bulunan fener, Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü koruması altında ulusal miraslardan biridir.
Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı’nın 2017 yılından itibaren yürüttüğü su altı çalışmalarının ardından Mehmetçik Feneri, “Geçmişi Taramak” konseptiyle bir su altı arkeloji ve tanıtım müzesine dönüştürülmüştür. Bu özel müzede, Çanakkale deniz muharebelerinde batan zırhlılara ve müttefik donanmasına ait su altı kalıntılarına dair belgeler sergilenmektedir. Öte yandan Mehmetçik Feneri’nin hemen açıklarını da kapsayan bölge, 1. Dünya Savaşı temalı dünyanın ilk su altı parkı olan Gelibolu Tarihi Sualtı Parkı projesi dâhilinde, aralarında HMS Majestic gibi 109-106 yıllık tarihi batıkların bulunduğu 14 farklı noktada dalış sporu ve dalış turizmine ev sahipliği yapmaktadır.
Seddülbahir ve Kalenin Tarihsel ve Askerî Evrimi: Kara ve Deniz Savaş Günlerinden Cumhuriyet Dönemine
Gelibolu Yarımadası’nın en güney ucunda yer alan Seddülbahir, 17. yüzyılda Osmanlı savunma hattı olarak başladığı tarihsel yolculuğunda, Birinci Dünya Savaşı’nın en kanlı cephelerinden biri haline gelmiş ve Cumhuriyet dönemindeki askerî/sivilleşme evreleriyle bugüne taşınmıştır. Bu stratejik bölgenin Osmanlı’dan 20. yüzyılın sonlarına uzanan kronolojik ve askerî tarihi adım adım şu şekildedir:
İlk Şehitler ve Deniz Savaşlarının Başlangıcı (3 Kasım 1914)
İtilaf devletlerinin savaş gemileri, 3 Kasım 1914 tarihinde saat 06:50’de bölgeye ilk bombardımanlarını başlatmıştır.
- 17 dakika süren bu ilk bombardıman sonucunda Gelibolu deniz savaşları fiilen başlamış ve Osmanlı Devleti buradaki ilk şehitlerini vermiştir.
- Seddülbahir Kalesi cephaneliğinin isabet alarak patlaması neticesinde 5 subay ve 66 er şehit düşmüştür.
- Parçaları en fazla yumruk büyüklüğünde olan bu şehitler, Müstahkem Mevki Komutanı Cevat Paşa tarafından kalenin yanına defnedilmiştir.
25 Nisan 1915 Seddülbahir Çıkarması ve Planı
Çanakkale Savaşı’nın en büyük askerî hamlelerinden biri olan Seddülbahir Çıkarması, 25 Nisan 1915’te beş ayrı noktada birden icra edilmiştir. General Sir Ian Hamilton’un savaş planında, kumsallara çıkacak birliklerin Alçıtepe’yi ele geçirip Kilitbahir platosuna ilerlemesi ve buradaki top bataryalarının susturularak boğazın Birleşik Donanma’ya açılması hedeflenmiştir.
- İlk Dalga: Örtü kuvveti olarak bölgeye 7 tabur çıkartılacak, hemen ardından 29. İngiliz Tümeni’ne ait 5 tabur karaya ayak basacaktı.
- Ana Bölgeler: İkiz Koyu, Teke Koyu ve Ertuğrul Koyu ana çıkarma bölgeleri olarak seçilmiş; saha darlığı sebebiyle Zığındere ve Hisarlık yan çıkarmaları da plana dahil edilmiştir.
- River Clyde Yöntemi: Kapasiteyi artırmak için River Clyde adlı kömür nakliye gemisi kumsala oturtulmuş, önceden hazırlanan dubalarla 2 bin kişilik birliğin çıkarılması planlanmıştır.
Ertuğrul Koyu’nda Kanlı Çarpışmalar ve Donanma Ateşi
İki saate yakın süren hazırlık ateşinde donanma 4.650 top mermisi harcamıştır. Hazırlık ateşi sonrasında filikalar ve River Clyde sahile yaklaşırken bekleyen Osmanlı piyadesi ateş açmıştır.
- Açılan yoğun ateşle bazı filikalar içindekilerle birlikte vurularak akıntıya kapılmıştır.
- River Clyde üzerinden koşarak kıyıya çıkmak isteyen İngiliz askerlerinin hiçbiri Osmanlı ateş çemberini yararak sahile ulaşamamıştır.
- Saat 09:30’da Ertuğrul Koyu’ndaki ilk dalga çıkarma durmuş; sahilde kalan İrlanda Taburu yüzde yetmiş oranında kayıp vermiştir.
- Bir İngiliz pilotu, Ertuğrul Koyu boyunca denizin 50 metre açığa kadar kan kırmızısına dönüştüğünü rapor etmiştir.
- Müttefik Takviyeleri: Bölgeye ilk çıkan İngiliz 9. Tümeni’ni 1. Fransız Tümeni, 1. İngiliz Deniz Piyade Tümeni ve 1. Hint Tugayı izlemiştir. Sis ve sahildeki daralmadan ötürü 1. Fransız Tümeni 25 Nisan akşamına kadar gemilerde bekletilmiştir. Çıkarmanın ikinci gününde donanmanın yüzde sekseni bölgeye intikal etmiştir.
Osmanlı Savunması ve 26 Nisan Çatışmaları
İlk gün cepheyi tutan kuvvet, Albay Halil Sami Bey’in 9. Tümeni’ne bağlı iki taburlu 26. Alayı’dır. Arıburnu ve Seddülbahir arasındaki görev bölünmesi ve takviyelerle 25 Nisan akşamı cephede 12 İngiliz taburuna karşı 4-5 tabur gücünde Osmanlı kuvveti kalmıştır.
- Gece taarruzlarında Zığındere’de başarı sağlanmış ve müttefikler burayı tahliye etmiştir.
- Çıkarmanın ikinci günü (26 Nisan) River Clyde‘dan çıkan Hampshire Taburu köyde 4 saatlik sokak çatışmalarına girmiştir.
- Hakim tepelerin elden çıkmasıyla Osmanlı birlikleri saat 14:30’da 3 km gerideki Alçıtepe-Kirte hattına çekilmiş; İngiliz birlikleri ise aşırı yorgunluktan bu çekilmeyi fark edemeyip takip yapamamıştır.
1 Mayıs Gece Taarruzu ve Cephenin Kilitlenmesi
Arıburnu’nda gündüz yapılan taarruzlar Seddülbahir’de, donanmanın üç yandan gelen ateşinden kaçınmak için geceye alınmıştır.
- Harekâtı Albay Von Sodenstern yönetmiştir. Osmanlı kuvvetleri 19 taburda 16 bin kişi iken, müttefikler 30 taburda 32 bin kişidir.
- Haziran sonuna kadar süren ağır kayıplı saldırılar sonucu Osmanlı güçleri ilerlemeyi durdurmuş ve çıkarma başarısız olmuştur. Bölge savaş sonuna kadar kısıtlı siper çatışmalarına sahne olmuştur.
- Savaşın sonunda Fransız birlikleri yarımadayı terk eden son birlik olmuş; kale ve köy 1930’lara kadar harabe kalmıştır.
1930’lardan 1997’ye: Cumhuriyet Dönemi ve Askerî Kullanım
- 1930’lu yıllarda bölgeye Romanyalı Türkler yerleştirilmiştir.
- Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla kalenin kullanımı Türk Silahlı Kuvvetleri’ne devredilmiştir.
- İkinci Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş dönemlerinde asker barındıran, 1997 yılına dek stratejik bir gözlem noktası olarak faaliyet yürüten kale, 1997’de TSK tarafından tamamen boşaltılmıştır.
Seddülbahir ve Kalesi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Bu bölümde Seddülbahir köyü ve içinde bulunan aynı isimle anılan Seddülbahir Kalesi hakkında en çok sorulan sorular ve cevapları bulunmaktadır.
Seddülbahir ismi, Osmanlıca bir tamlama olup “Denizin Seddi” anlamına gelmektedir.
Seddülbahir köyü ve kalesi, Çanakkale Boğazı’nın Avrupa yakasında, Gelibolu Yarımadası’nın en güney uç noktasında, Ertuğrul Koyu’nun yanında yer almaktadır. Eceabat’a yaklaşık 32 km mesafededir.
Seddülbahir Kalesi, IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan tarafından 1658 yılında inşa ettirilmiştir. Dolayısıyla yapı, Osmanlı padişahı IV. Mehmet (Dördüncü Mehmet) dönemine aittir.
Valide Hatice Turhan Sultan tarafından Venediklilerin boğaz saldırılarına karşı ilk savunma hattı olarak karşı kıyıdaki Kumkale ile birlikte yaptırılan kale Seddülbahir Kalesi’dir. Turhan Sultan askeri yapı baniliği yapan ilk ve tek valide sultandır.
Rivayete göre Valide Hatice Turhan Sultan bu iki kale yapısını yaptırırken iki altın takunyasından birini Seddülbahir için diğerini de Kumkale için vakfetmiştir.
3 Kasım 1914’te İtilaf devletlerinin ilk bombardımanıyla Osmanlı’nın ilk şehitlerini verdiği Seddülbahir, 25 Nisan 1915’te ise Gelibolu Yarımadası’na yapılan ana çıkarma hareketlerinin (Cape Helles Operasyonu) merkez üssü olmuş, aylar süren kanlı kara ve deniz muharebelerine sahne olmuştur.
Bölgede 17. yüzyıldan kalma ödüllü restore edilmiş Seddülbahir Kalesi, Ertuğrul Koyu (V Beach), Yahya Çavuş Anıtı, Ertuğrul Tabyası, Morto Koyu, tarihi mezarlıklar, Mehmetçik Deniz Feneri su altı müzesi ve kale içinde yer alan müze alanı bulunmaktadır.
Kale, I. İbrahim döneminde Girit savaşıyla birlikte Kilitbahir ve Çimenlik kalesinin boğaz savunmasında yetersiz kalması üzerine, Venedik tehdidine karşı 1658’de Turhan Sultan tarafından Kumkale’nin kardeş yapısı olarak inşa ettirilmiş; I. Dünya Savaşı’nda yıkılıp uzun yıllar harabe kaldıktan sonra restore edilerek ziyarete açılmıştır.
İtilaf devletlerinin Gelibolu’nun güney ucunu ele geçirip boğazı donanmaya açmak için 25 Nisan 1915’te başlattığı ve Türk kuvvetlerinin destansı direnişiyle başarısızlıkla sonuçlanan taarruz ve siper savaşları hareketidir.
19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal, 25 Şubat’ta Eceabat’a geldi. Aynı gün Müstahkem Mevkii Komutanlığı’ndan gelen emir üzerine Maydos20 mıntıkasında bulunan 9. Tümen’in 21, 26. ve 27. Alayları ile bazı bataryalar kendisinin emrine verildi. Maydos Mıntıka Komutanı sıfatıyla Ece Limanı’ndan Seddülbahir ve Morto Koyu’na kadar olan sahilin gözetlenmesi görevini üstlendi. Savaş sürecindeki tüm kayıtlar incelendiğinde Atatürk’ün, Çanakkale Savaşları’nda Arıburnu ve Anafartalar (Kuzey Grubu) cephelerinde aktif olarak sahada görev yaptığı, ama Seddülbahir Kalesi içinde görev yapmadığı bilinmektedir.
Herbiri kahraman olan ilk şehitlerin verilmesinden sonra 4 Mart 1915’te Seddülbahir Kalesi’ni savunan Bigalı Mehmet Çavuş savaş sonrasında da hayatta kalan ve ödüllendirilen en önemli kahramanlardan biridir, Ertuğrul Koyu’nda devasa müttefik çıkarmasına karşı takımıyla destansı bir direniş ortaya koyan Ezineli Yahya Çavuş cephenin bir diğer simge kahramanıdır.
Kalenin uluslararası ödüllü kapsamlı restorasyonunun ardından içeride kurulan, hem tarihi mimari kalıntıları hem de savaş kalıntıları ile arşiv belgelerini barındıran modern müze alanıdır.
Türk askerinin anonim ismi olan Mehmetçik isminin kökeni konusunda rivayetler çeşitlidir. Fakat Çanakkale Savaşları sonrası Cumhuriyetin ilk yıllarında yapılmış olan Seddülbahir’deki fener Mehmetçik Feneri, Cesarettepe’deki anıt da Mehmetçik Abidesi olarak anılmıştır. Andrew Mango, Türk askerine verilen Mehmetçik isminin Bigalı Mehmet Çavuş’un kahramanlığına nispeten verildiğini, Mehmetçik isminin de Mustafa Kemal Atatürk tarafından konulduğunu yazar.
Ayrıca İlgili Linkler:
Çanakkale İsmi Nereden Geliyor?