Seddülbahir fotoğrafları Mehmetçik feneri - Mehmetcik lighthouse, Gallipoli Sedd el Bahr photos

Seddülbahir Köyü Gezilecek Yerler ve Seddülbahir Kalesi

Seddülbahir Kalesi ve Seddülbahir köyü gezilecek yerleri, Marmara bölgesinde ve Gelibolu yarımadası içinde hüzün veren ve nerede olduğu, nasıl gidildiği, tarihi önemi ile Gelibolu savaşlarındaki yeri en çok aratılan bölgelerden biridir. Çanakkale Boğazı’nın Avrupa yakasında Gelibolu Yarımadası’nın en güney uç noktasında Ertuğrul Koyu yanında konumlanan bu sakin balıkçı köyü; Osmanlı askeri mimarisinin 17. yüzyıla ait nadide örneklerinden biri olan ve restore edilerek ziyarete açılan ihtişamlı kalesiyle dikkat çekmektedir.

Seddülbahir Kalesi, karşı kıyıdaki Kumkale ile birlikte IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan tarafından 1656 yılında Venediklilerin boğaz saldırılarına karşı ilk savunma hattı olarak inşa ettirilmiştir. Günümüzde tarihi dokusu, peyzajı ve örnek gösterilen restorasyonuyla ulusal ve uluslararası pek çok prestijli mimarlık ödülüne layık görülen kale, Çanakkale Savaşları sırasında Ertuğrul Koyu çıkarmalarına ve deniz ile kara bombardımanlarına tanıklık etmiştir. Köyün çevresinde Ertuğrul Koyu (V Beach), Abide ve Morto Koyu gibi önemli tarihi alanlar ile kalenin yanında ilk şehitler kabristanı yer almaktadır

Seddülbahir’in Önemi

Seddülbahir Kalesi Güney Batı Duvarı ve Cezayir Kule Restorasyon Süreci - Seddülbahir Fortress South West Wall and Cezayir Tower during Restoration
Seddülbahir Kalesi Güney Batı Duvarı ve Cezayir Kule Restorasyon Süreci – Seddülbahir Fortress South West Wall and Cezayir Tower during Restoration

Seddülbahir’in stratejik ve tarihi önemi, yalnızca Çanakkale Savaşı sırasındaki cephe rolünden değil, aynı zamanda Osmanlı deniz savunma sisteminin kuruluş vizyonundan gelmektedir. Çanakkale Boğazı’nın girişini korumak amacıyla 17. yüzyılda karşı kıyıdaki Kumkale ile birlikte inşa edilen Seddülbahir Kalesi, boğaza yönelebilecek dış tehditlere ve Venedik saldırılarına karşı ilk savunma hattı olarak hayati bir rol üstlenmiştir.

Birinci Dünya Savaşı sırasında Çanakkale Deniz Savaşları’nın ilk şehitlerinin verildiği alan olan Seddülbahir, Kara Savaşları sırasında da Ertuğrul Koyu çıkarmalarının merkezinde yer almış, ağır bombardımanlara tanıklık etmiş ve Türk direnişinin simge noktalarından biri olmuştur. Günümüzde ise hem 17. yüzyıl Osmanlı askeri mimarisinin özgün bir örneğini barındırması hem de kalede tamamlanan kapsamlı ve uluslararası birçok ödüle sahip restorasyon uygulamasıyla Türkiye’nin kültürel mirasının korunması ve yeniden işlevsellik kazanması adına uluslararası düzeyde örnek bir tarihi bölge olarak öne çıkmaktadır.

Seddülbahir Köyü ve Seddülbahir Kalesi Kısa Bilgiler Tablosu

Seddülbahir Kalesi ve Seddülbahir Köyü Detayları
Bilgi Başlığı Detaylar
Konumu Çanakkale Boğazı’nın Avrupa yakasında, Gelibolu Yarımadası’nın en güney uç noktasında ve Ertuğrul Koyu yanındadır.
Yüzölçümü ve Yapısal Alanı Geniş bir sahil ve askeri mimari alanını kaplamaktadır, alanı 23.940 m²dir.
Ne Zaman Yapıldığı / Kim Yaptırdı 1656 yılında IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan baniliğinde inşaatına başlanmıştır, inşaat 1659 yılında tamamlanmıştır.
Restorasyon / Açılış Tarihi 1998 yılında başlayan restorasyon süreci 2023 yılında tamamlanarak kale ziyarete açılmıştır.
Gezilecek Yer ve Önemli Nokta Sayısı Bölgede kaleler, tabyalar, anıtlar ve mezarlıklar dahil olmak üzere öne çıkan yaklaşık 9 ana ziyaret noktası bulunmaktadır.
Koy Sayısı Bölgede Ertuğrul Koyu, Morto Koyu, Teke Koyu, İkiz Koyu, Zığındere Koyu ve Pınariçi Koyu gibi tarihi ve doğal öneme sahip 6 belirgin koy yer alır.
Köy İçindeki Müze Sayısı Kale içinde ziyarete açılan müze dışında Seddülbahir Köyü içinde bir özel müze daha bulunmaktadır.
Kazılarda Bulunan Eser Çeşitliliği 2005 yılında yapılan ilk kazı çalışmasından 2023 yılına kadar sürdürülen arkeolojik kazılarda 50.000 üzerinde buluntu açığa çıkartılmıştır. Bunların arasında altın ve gümüş sikkeler, farklı dönemlere ait seramik ve pipo örnekleri, onbinlerce savaş mühimmat ve teçhizatı ile Fransız askerlerine ait 17 adet mezar vardır.
Kalenin Önemi Venedik saldırılarına karşı ilk savunma hattı, Çanakkale Savaşı’nda Ertuğrul Koyu çıkarmalarının odağı ve kazandığı birçok ulusal ve uluslararası mimarlık ödülüyle örnek bir koruma projesidir.
İlginç Gelen Bilgiler 3 Kasım 1914 tarihindeki ilk bombardımanda cephaneliğin isabet almasıyla ilk şehitlerin verilmesi, içinde 17 Fransız asker mezarı bulunması ve Türkiye’de bir tarihi yapının 30 yıl süren restorasyon sürecini içermesi.

Seddülbahir Nerededir ve Nasıl Gidilir?

Seddülbahir köyü içerisinde Seddülbahir kalesi fotoğrafları - Seddulbahir fortress at Seddulbahir village
Seddülbahir köyü içerisinde Seddülbahir kalesi fotoğrafları – Seddulbahir fortress at Seddulbahir village

Seddülbahir; Çanakkale Boğazı’nın Avrupa yakasında, Gelibolu Yarımadası’nın en güney uç noktasında ve Ertuğrul Koyu’nun hemen yanında konumlanan tarihi bir balıkçı köyüdür. Çanakkale il merkezine deniz yolu aktarmasıyla bağlanan yerleşim, bağlı olduğu Eceabat ilçe merkezine yaklaşık 32 kilometre mesafede bulunmaktadır. Gelibolu Tarihi Alanı’nın güney sınırını oluşturan bu stratejik noktaya hem özel araçla hem de toplu taşıma imkanlarıyla kolaylıkla ulaşım sağlanabilmektedir.

Seddülbahir’in Coğrafi Konumu

Seddülbahir, Marmara Bölgesi sınırları içerisinde, Çanakkale Savaşları’nın yaşandığı Gelibolu Yarımadası’nın en güney ucunda yer almaktadır. Batısında Ege Denizi, doğusunda ise Çanakkale Boğazı’nın girişi bulunan bu benzersiz coğrafi konum, köyü ve Seddülbahir Kalesi’ni tarih boyunca boğaz savunmasının en kritik kilit noktası haline getirmiştir.

Özel Araç ile Ulaşım

Özel aracıyla seyahat eden ziyaretçiler için ana ulaşım arteri Eceabat veya Kilitbahir üzerinden güneye uzanan karayoludur. İstanbul ve Tekirdağ yönünden gelen sürücüler Gelibolu-Eceabat güzergahını takip ederek; Çanakkale şehir merkezi veya Anadolu yönünden gelenler ise Çanakkale-Eceabat ya da Çanakkale-Kilitbahir feribot hatlarını kullanarak yarımadaya geçebilmektedir. Eceabat ilçe merkezinden güney yönüne ayrılan Alçıtepe – Seddülbahir yönlendirme tabelalarını izleyerek yaklaşık 30-35 dakikalık bir sürüşle köye ulaşılır.

Deniz Yolu ve Feribot Geçişleri

Seddülbahir rotasında en sık kullanılan ulaşım aşamalarından biri Çanakkale Boğazı geçişidir. Çanakkale şehir merkezindeki feribot iskelesinden kalkarak Eceabat veya Kilitbahir iskelelerine yanaşan feribotlar gün boyu düzenli seferler sunmaktadır. Ayrıca 1915 Çanakkale Köprüsü kullanılarak Malkara-Çanakkale otoyolu üzerinden karayoluyla kesintisiz bir şekilde Gelibolu Yarımadası’na geçiş yapmak da mümkündür.

Toplu Taşıma ve Minibüs Seferleri

Toplu taşıma kullanacak ziyaretçiler için Eceabat ilçe merkezinden ve feribot iskelesi çevresinden hareket eden Seddülbahir minibüsleri hizmet vermektedir. Özellikle bahar ve yaz dönemlerinde sefer sayıları artırılan bu yerel minibüsler; Alçıtepe köyü ve Çanakkale Şehitler Abidesi güzergahını izleyerek ziyaretçileri doğrudan Seddülbahir köy meydanına ve kale girişine kadar ulaştırmaktadır.

Seddülbahir Gezilecek Yerler

Seddülbahir Kalesi Giriş Meydanı ve Bab-ı Kebir Restorasyon Sonrası- Seddülbahir Fortress Entrance Square & Main Gate after Restoration
Seddülbahir Kalesi Giriş Meydanı ve Bab-ı Kebir Restorasyon Sonrası- Seddülbahir Fortress Entrance Square & Main Gate after Restoration

Seddülbahir köyü ve çevresi, ufacık bir balıkçı yerleşimi olmasına karşın hüzünlü tarihi, eşsiz koyları ve anıtlarıyla zengin bir keşif rotası sunmaktadır. Köy sınırları içinde ve yakın çevresinde ziyaret edilebilecek başlıca noktalar ve koylar şunlardır:

  • Seddülbahir Kalesi: Osmanlı askerî mimarisinin en iyi örneklerinden biri olan bu 17. yüzyıl kalesi, köyün sahilinde yer alır ve restore edilerek ziyarete açılmıştır.
  • Ertuğrul Koyu (V Beach): Seddülbahir Kalesi ile Ertuğrul tabyası arasında kalan hem tarihi çıkarmalara tanıklık eden hem de denize girilebilen önemli bir koydur.
  • Yahya Çavuş Anıtı: Köyün sağ tarafında yer alan ve Çanakkale Savaşları’nın kahramanlarından Yahya Çavuş anısına kurulan anlamlı bir anıttır, Ertuğrul tabyası yanında bulunur.
  • Ertuğrul Tabyası: Seddülbahir’de kara savaşları sırasında en önemli savunma hattıdır, Ertuğrul koyuna hâkim tepede bulunur, Helles anıtının yanındadır.
  • Helles Anıtı (Gözcü Baba Tepesi) : Bölgede İngiliz Milletler Topluluğu Savaş Mezarları Komisyonu (CWGC) tarafından yapılan en önemli anıttır, köyün sağ tarafındaki çevre rotada yer alır.
  • Morto Koyu: Köye gelmeden sol tarafta Çanakkale Şehitler Abidesi istikametine döndüğünüzde karşınıza çıkan, yarımadanın güneyindeki huzurlu koydur.
  • V Beach Mezarlığı (Dublin Fusiliers): Ertuğrul Koyu kenarında yer alan ve savaşta hayatını kaybeden Dublin Fusiliers taburunun anısını yaşatan deniz kenarındaki mezarlıktır.
  • Köy İçindeki Çanakkale Savaşı Müzesi: Seddülbahir köyü içerisinde yer alan ve Çanakkale Savaşı döneminden kalan eserleri barındıran ufak, özel bir müzedir.
  • Mehmetçik Deniz Feneri (Gelibolu Tarihi Sualtı Parkı Sergisi): 1856 yılında inşa edilen tarihi fener, günümüzde “Geçmişi Taramak” konseptiyle su altı arkeoloji müzesine çevrilmiştir ve çevresi bölgedeki 14’ten fazla tarihi batığın yer aldığı dünyanın en önemli dalış turizmi merkezlerinden biri olarak dalış severlere ev sahipliği yapmaktadır.

Seddülbahir Kalesi

Seddülbahir köyü içerisinde Seddülbahir kalesi fotoğrafları - Seddulbahir fortress at Seddulbahir village
Seddülbahir köyü içerisinde Seddülbahir kalesi fotoğrafları – Seddulbahir fortress at Seddulbahir village

Seddülbahir Kalesi, Osmanlı askerî mimarisinin 17. yüzyıla ait en nadide ve görkemli örneklerinden biridir. Karşı kıyıdaki kardeşi Kumkale ile birlikte, Çanakkale Boğazı’nın Avrupa yakasında ve Gelibolu Yarımadası’nın en güney uç noktasında Osmanlı Sultanı IV. Mehmed ‘in validesi Hadice Turhan Sultan tarafından yaptırılmıştır. Seddülbahir Kalesi bir kadın sultan tarafından yaptırılan önemli savunma yapılarından biri olmakla beraber, Birinci Dünya Savaşı ve Geç Dönem Osmanlı arkeolojisi çalışmaları açısından Türkiye’deki en önemli alanlardan biridir. Kale, Çanakkale Muharebelerinin başladığı ve bittiği noktadır.

Not: Kale her gün 08:30-17:00 saatleri arasında ücretsiz gezilebilir.

Tarihsel Arka Plan ve İnşası

Seddülbahir Kalesi Üst Avlu Batı Kule Restorasyon Sonrası - Seddülbahir Fortress Upper Courtyard West Tower after Restoration
Seddülbahir Kalesi Üst Avlu Batı Kule Restorasyon Sonrası – Seddülbahir Fortress Upper Courtyard West Tower after Restoration

I. İbrahim zamanında 1644 tarihinde Venediklilerle Girit Adası üzerinde süregelen uzun savaşın yeniden başlaması ve II. Mehmet döneminde 1470 tarihinde Boğaz’ın en dar bölgesinde inşa ettirilen Kilitbahir ile Kale-i Sultaniye’nin (Çimenlik Kalesi) boğaz savunması için yetersiz kaldığının düşünülmesiyle boğazın en ucunda savunma amaçlı tahkimat yapılması gündeme gelmiştir. Bu doğrultuda Venediklilerin boğaz saldırılarının karşılandığı ilk savunma hattını oluşturmak amacıyla Seddülbahir Kalesi, Kumkale ile birlikte ikiz kaleler olarak, IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan baniliğinde 1656-1659 yılları arasında Mustafa Ağa’nın mimarbaşı olduğu dönemde inşa ettirilmiştir. Bu kalenin yapımı sırasında Turhan Sultan, Kilitbahir ve Kale-i Sultaniye’nin de kapsamlı tamirini sağlamıştır.

Valide Turhan Sultan’ın Çanakkale Boğazı üzerindeki kaleleri ve Osmanlı donanmasını güçlendirmeye dönük ilgisi, Osmanlı sarayında özellikle 17. yüzyıldaki “Kadınlar Saltanatı”’nın önemli bir göstergesidir. Turhan Sultan askeri yapı baniliği yapan ilk ve tek valide sultandır. Rivayete göre iki altın takunyasından birini Seddülbahir için diğerini de Kumkale için vakfetmiştir.

İnşaları tamamlandıktan hemen sonra Turhan Sultan’ın kalelerinden ilk bahseden gezgin William Joseph Grelot olmuş; 1680 yılında kitap olarak basılan seyahatnamesinde köyü kalabalık olarak ve özellikle üst kısmındaki birçok bina ile tasvir etmiştir. İnşasına ve maliyetine dair tüm ayrıntılar Valide Turhan Sultan’ın Süleymaniye Kütüphanesi‘nde muhafaza edilen vakfiyesinde detaylı olarak yer almaktadır.

Mimari Özellikleri ve Yapısal Detayları

Seddülbahir Kalesi İlk Şehitler Mezarlığı Restorasyon Sonrası - Seddülbahir Fortress First Martyrs_ Cemetery after Restoration
Seddülbahir Kalesi İlk Şehitler Mezarlığı Restorasyon Sonrası – Seddülbahir Fortress First Martyrs_ Cemetery after Restoration

Seddülbahir Kalesi köşeleri kulelerle desteklenen, 17. yüzyıla tarihlenen dörtgen planlı bir yapıdır, parsel dışında günümüze kadar gelen çifte hamam, tek hamam ve caminin de kaleye ait olduğu bilinmektedir. Kalenin dördü yapının her köşesinde bulunan diğer ikisi kuzeybatı ve güneybatı duvarlarının yaklaşık orta aksına denk gelen toplamda altı adet kulesi ve bir Bab-ı Kebir giriş kulesi bulunmaktadır. Bu kulelerden güneybatı duvarı üzerindeki Cezayir kulesi ve kuzeydoğu duvarı üzerindeki Bab-ı Kebir kulesi alanda yapılan kazılar sonucunda toprak altından çıkarılmıştır.

Kalenin üst ve alt avlu olmak üzere iki avlusu bulunmaktadır. İlk yapımından Birinci Dünya savaşına kadar geçirdiği değişimler sonucu alt avlu ve üst avlu sınırını güneydoğu yönündeki eyvanlar oluşturmaktadır. Seddülbahir Kalesi’nin planı ve mimarisi, inşa edildiği 17. yüzyıldan bu yana yaşanan doğal afetler ve savaşlar nedeniyle birçok değişikliğe uğramıştır.  Kalenin 17. yüzyıl ve 19. yüzyıl olmak üzere iki ana dönemi vardır. Suriçi yerleşimde konutlar ve cami olduğu bilinen ilk 17. yüzyıl dönemi sonrasında 19. yüzyılda askeri kullanım amaçlı tabya, kışla yapıları ve hastane eklenmiştir. 1930’lara kadar harabe halinde kalan yapı, uzun yıllar Türk Silahlı Kuvvetleri tarafından gözlem ve askerî amaçlarla kullanılmış, 1997 yılında askerî birliklerin çekilmesiyle boşaltılmıştır.  

Seddülbahir Kalesi yedi kule ile uzunluğu sekiz yüz metreyi bulan dendanlı ve seğirdimli beden duvarlarına sahiptir. Kalenin duvarları, kubbe ve tonoz örtülü mekânları kesme ve kaba yonu kireçtaşı ile kireç harcı kullanılarak inşa edilmiştir. Beden duvarları ve örtüler inşa edilirken büyük boyutlu meşe hatıllar ve demir kenetlerle güçlendirilmiştir. Kalenin kâgir taş kubbe ve taş tonoz örtülü mekânları vardır.

Seddülbahir Kalesi’nde Savaş Tahribatları

Seddülbahir Kalesi TMMOB Mimarlar Odası & ÇATAB Plaket Töreni 30.05.2025 - Seddülbahir Fortress TMMOB Chamber of Architects & CATAB Plaque Ceremony
Seddülbahir Kalesi TMMOB Mimarlar Odası & ÇATAB Plaket Töreni 30.05.2025 – Seddülbahir Fortress TMMOB Chamber of Architects & CATAB Plaque Ceremony

Seddülbahir Kalesi’nin hasarları, Birinci Dünya Savaşı tahribatları, depremlerden kaynaklanan hasarlar, insan eliyle verilen hasarlar olarak sıralanmaktadır. Aktif fay hatlarına ve denize yakın konumundan dolayı yıkıcı depremler, sert rüzgârlar ve şiddetli dalgalarla birlikte yaşanan savaşların tahribatları Seddülbahir Kalesinde önemli yapısal değişimlere neden olmuştur. İnşa edildiği günden beri Osmanlı arşivlerinde kayıtları bulunan önemli tamiratlar geçiren kalede günümüze kadar gelen en yoğun savaş tahribatı Birinci Dünya Savaşı’nda oluşmuştur.

Çanakkale deniz savaşları sırasında deniz tarafında, kara savaşları sırasında ise Ertuğrul Koyu tarafında gerçekleşen top atışları büyük yapısal tahribatlara yol açmış; özellikle 3 Kasım 1914 tarihinde denizden yapılan bombardıman sırasında kalenin kuzeydoğu bölümündeki cephaneliğin patlaması bu alanda mekansal deformasyona neden olmuştur. Bu tarihten itibaren deniz savaşları sürecinde kule ve beden duvarlarında da kısmi yıkıntılar meydana gelmiştir. Tahrip olan bölümlerin uzun zaman boyunca dış etkenlere açık kalması bozulmaları artırmıştır. 1916’dan sonra 1926’ya kadar tamamen boş olan köy, 1926’dan sonra tekrar yerleşime açılmıştır, özellikle bu süreçte kalenin yapı taşlarının sökülerek başka inşaatlarda kullanımı sözkonusudur. 1940 lardan sonra bölgede konuşlanan askeri birliğin gereksinimleri doğrultusunda kalenin içinde bazı yeni binalar inşa edilmiştir. Kalenin özgün ve eski kesimlerinde ise 2014 yılına kadar büyük boyutlu bir inşai faaliyet olmamıştır. 

Ödüllü Restorasyon ve Konservasyon Süreci

Seddülbahir Kalesi Alt Avlu Güney Kule Restorasyon Süreci - Seddülbahir Fortress Lower Courtyard & South Tower during Restoration
Seddülbahir Kalesi Alt Avlu Güney Kule Restorasyon Süreci – Seddülbahir Fortress Lower Courtyard & South Tower during Restoration

Seddülbahir Kalesi, 1997’de TSK’nin alanı terk etmesinden hemen sonra bir akademik araştırma sürecinde incelenmeye başlamış, bu süreç dönüşerek bir restorasyon projesine, nihayetinde de bir restorasyon uygulamasına dönüşmüş, bu özgün restorasyon bir çok ödüle layık görülmüştür.

1997’de Seddülbahir’den askeri kuvvetlerin çekilmesi ve alanın tahliyesi ardından, Koç Üniversitesi Tarih bölümünden Prof. Dr. Lucienne Thys-Şenocak ve İTÜ Geomatik Mühendisliği bölümünden Prof. Dr. Rahmi Nurhan Çelik yürütücülüğünde Seddülbahir Kalesi ve Kumkale’yi kapsayan bir ortak araştırma projesine başlanmıştır. Disiplinler arası araştırma ekibi, uzmanlar, mezunlar, lisans ve lisansüstü öğrencileriyle birlikte Seddülbahir Kalesi ve Kumkale’de 1997’den 2004’e kadar İTÜ bünyesinde tarihsel ve mimari araştırma ile genel ölçme ve belgeleme çalışmasını yürütmüştür.

2005’te Orman Bakanlığı ve Koç Vakfı arasında yapılan protokolle Koç Üniversitesi ve İstanbul Teknik Üniversitesi ortaklığında İTÜ bünyesinde yapılan restorasyon projesi çalışmaları sürecinde yeni teknoloji ölçüm yöntemleri kullanılarak rölöve çalışması hazırlanmıştır. Türkiye’de ilk kez lazer tarama cihazı bu projede İTÜ ekipleri tarafından kullanılmıştır.

2005-2006 yıllarında üretilen projeler 2009 sonunda Çanakkale Koruma Kurulu onayı ile tamamlanmıştır. Yaklaşık 30 kişilik uzman ve öğrenci ekibi, Orman Bakanlığı ile Doğa Koruma ve Millî Parklar Genel Müdürlüğü denetiminde 2005-2007 yıllarında sahada çalışmış; 2007’ye kadar olan finansman Vehbi Koç Vakfı tarafından karşılanmıştır. Proje ürünleri uluslararası sempozyumlarda sunulmuş, tezlere, bildirilere, üniversitede derslere konu olarak akademik platformlarda yer edinmiştir.

2009 yılında tamamlanan projeler 2015 yılında başlayan restorasyon uygulamasında ana kararların temelini oluşturmuş, proje yürütücüleri, danışmanları ve proje müellifi uygulama bilimsel danışma kurulu olarak restorasyon uygulamasında aktif görev almışlardır. Seddülbahir Kalesinin rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinin müellifi Arzu Özsavaşcı Mimarlık Tasarım Danışmanlık Şirketi’dir. Yeniden Kullanım Projesinin müellifi Koop Mimarlık’tır. Tüm projelerin ve uygulamanın bütünsel müellifliği ÇATAB çatısı altında çeşitli proje ekipleri tarafından paylaşılmaktadır.

Gelibolu Yarımadası, 1973-2014 yılları arasında Milli Park statüsünde Orman Bakanlığı Milli Parklar Genel Müdürlüğü sorumluluğundadır. 2014’te Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı’nın (ÇATAB) kurulması ile yarımadaya “Tarihi Alan” niteliği kazandırılmıştır. Seddülbahir Kalesi, Alan Başkanlığı’nın ilk projesi olarak seçilmiş, 2015’te Seddülbahir Kalesi Restorasyon Uygulaması ihalesi tamamlanmış, yüklenici Abma İnşaat Restorasyon Ltd. Şti. restorasyon uygulamasına başlamıştır. Restorasyon uygulaması yanısıra, kale içinde bir müze tasarlanmış, yeniden kullanım ve sergileme projeleri Koop Mimarlık ve Müze Sergi İşleri tarafından hazırlanmıştır. 1997 yılından 2023 yılına kadar çalışan ve emek veren tüm ekip üyeleri Kaletakımı üst başlığı ile duygusal bir bağ paylaşmaktadır.

Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı (ÇATAB) tarafından bu projeler doğrultusunda 2015 yılında başlatılan restorasyon ve yeni kullanım-müze uygulamaları 2023 yılında tamamlanmış, 18 Mart 2023’te alan ziyarete açılmıştır.

2004 yılına dek süren bu akademik girişim, Mart 2005’te kapsamlı bir konservasyon projesine evrilmiştir. Proje, Koç Üniversitesi’nden Doç. Dr. Lucienne Thys-Şenocak ile İTÜ’den Prof. Dr. Rahmi Nurhan Çelik ortaklığında yürütülmüştür. Kurula 2006 yılından itibaren sunulan tüm projeleri Çanakkale Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu 2009 sonbaharında onaylamıştır.

2015 yılından itibaren uygulama sürecinde restorasyon kararları birçok revizyon geçirmiştir. Detaylı test ve incelemeler, yapı malzemeleri ile ilgili müdahale şartları, restitüsyon ile ilgili ortaya çıkan yeni bulgular, yeni restorasyon teknolojileri, restorasyon yaklaşımının süreç içerisinde değişmesine ve uygulama kararlarının da revize edilmesine sebep olmuştur. Özellikle bütünsel müdahalelerde tüm ekibin aylar süren toplantıları bu kararların kesinleşmesini ve uygulama aşamasına gelinmesini mümkün kılmıştır. Restorasyon uygulaması sürecinde, öncelikle arkeolojik kazılarda ortaya çıkarılan yapı elemanlarının arkeolojik konservasyon çerçevesinde capping gibi yöntemlerle minimum müdahale ile korunmasına, ikinci olarak tehlike içeren yapı elemanlarına yönelik konsolidasyon uygulanmasına ve benzer yapı malzemeleri ve tekniklerle özgün unsurların korunmasına ve üçüncü olarak da mekânsal algıyı tamamlayacak ve yapı bütününü tehdit etmeyecek şekilde özgün yapı malzemeleri ve tekniklerle bütünleme ve rekonstrüksiyon yapılmasına karar verilmiştir.

2015 yılında Fransız Ulusal Arşiv Kurumu olan Bibliothèque nationale de France arşivinden projeye katılan 1700 tarihli Berquin imzalı çizim kalenin yapıldığı dönemdeki kıyı çizgisini, kale yapılarını ve yerleşimi göstermesi sebebiyle restorasyon uygulama sürecini şekillendirmiştir. Su altında ve kıyı hattında yapılan incelemelerle yüzyıllar boyunca kıyı hattındaki bozulma belgelenmiş, buluntular ışığında yapılan tasarımla kıyı çizgisi yeniden ihya edilmiş, uygulama detayları uzman disiplinlerle iş birliği yapılarak geliştirilmiştir.

Yaklaşık 30 yıl süren bu özgün restorasyon çalışması, 2026 EMYA (European Museum of the Year) adaylığı, 2025 Ağa Han Mimarlık Ödülü adaylığı, 2024 Dezeen Miras Ödülü ve Dünya Mimarlık Festivali övgüye değer yapı ödülü dahil ulusal ve uluslararası alanda birçok prestijli ödüle ve seçkiye layık görülmüştür. Seddülbahir Kalesi restorasyonu 2024 Mimarlar Odası 19.Ulusal Mimarlık Sergisi ve Ödülleri’nde Yapı & Koruma Kategorisinde Birincilik Ödülü almıştır.

Seddülbahir Kalesi’nin Aday Gösterildiği ve Aldığı Önemli Ödüller

Seddülbahir kalesi restorasyon öncesi (2012) - before restoration at Seddulbahir fortress
Seddülbahir kalesi restorasyon öncesi (2012) – before restoration at Seddulbahir fortress
  • 2026 EMYA (European Museum of the Year) ödüllerinde kısa listeye seçildi dünya çapında 38 müze arasına girdi.
  • 2026 İstanbul Maden İhracatçıları Birliği tarafından 13. kez düzenlenen Mimari Doğal Taş Yarışması’nda Koruma Restorasyon ve Yeniden İşlevlendirme Kategorisinde birincilik ödülü aldı.
  • 2025 The International Architecture Awards, The Chicago Athenaeum: Museum of Architecture and Design ile The European Centre for Architecture Art Design and Urban Studies iş birliğinde düzenlenen programda, “Restorasyon / Yenileme” kategorisinde ödül aldı.
  • 2025 Fresh&Bold Mimarlık Ödüllerinde kısa listeye seçildi.
  • 2025 Ağa Han Mimarlık Ödüllerine aday gösterildi.
  • 2024 Architecture MasterPrize Ödüllerinde Onur Mansiyonu aldı.
  • 2024 Dezeen Ödülleri Miras Kategorisinde Yılın Miras Projesi Ödülü’nü aldı.
  • 2024 Dünya Mimarlık Festivali Bitmiş Binalar & Kültürel Yapılar Kategorisinde Finale Kalan Projeler arasına seçildi. Övgüye Değer Yapı Ödülü aldı.
  • 2024 Türk Serbest Mimarlar Derneği 16. Mimarlık Ödülleri’nde Jüri Özel Ödülü aldı.
  • 2024 Architizer A+ Ödüllerinde Kültürel & Müze Yapıları Kategorisinde Finale Kalan Yapılar arasına seçildi.
  • 2024 Peyzaj Mimarları Odası 15.Ulusal Peyzaj Mimarlığı Sergi ve Ödülleri’nde Genel Kategoride Birincilik Ödülü aldı.
  • 2024 Mimarlar Odası 19.Ulusal Mimarlık Sergisi ve Ödülleri’nde Yapı & Koruma Kategorisinde Birincilik Ödülü aldı.
  • 2024 Arkitera Türkiye 2023 Mimarlık Yıllığı Seçkisine Seddülbahir Kalesi Restorasyon Uygulaması başlığında seçildi.
  • 2023 Uluslararası DOMUS Restorasyon ve Koruma Fasso Bortolo Ödülleri’nde Finale Kalan Yapılar arasına seçildi.
  • 2021 Arkitera Türkiye 2021 Mimarlık Yıllığı Seçkisine Seddülbahir Kalesi Bab-ı Kebir Restorasyonu başlığında seçildi.

Daha fazla bilgiye Seddülbahir Kalesi Müellifi Yük. Mimar Arzu Özsavaşçı’nın resmi sitesinden ulaşabilirsiniz.

Türkiye’deki İlk Lazer Tarama ve CBS Projesi

Seddülbahir Kalesi ekibi, konvansiyonel yöntemler, GPS ve fotogrametrik belgeleme gibi klasik yöntemlerin yanı sıra dönemin en gelişmiş lazer ölçüm teknolojisini projeye entegre etmiştir. Bu çalışma, tarihi bir yapının bütünüyle lazer tarama cihazı kullanılarak arazinin topografik haritalarının, yükseklik verilerinin ve mimari çizimlerinin oluşturulduğu Türkiye genelindeki bu boyut ve çerçevedeki ilk proje olma özelliğini taşımaktadır.

2005 yılında Seddülbahir Kalesi’nde gerçekleştirilen rölöve alan çalışmasında konvansiyonel yöntemler, fotogrametri ve sayısal ölçüm yöntemleri yanı sıra Türkiye sınırlarında bu ölçekte bir mimari miras bütününde uygulanan ilk lazer tarama ve belgeleme çalışması da yapılmış, bu çalışma verileri baz alınarak ürün ve çalışma yöntemleri geliştirilmiş ve akademik eğitimler hazırlanmış, bu çalışma verileri ile hazırlanan makaleler uluslararası sempozyumlarda sunulmuş, tezlere, bildirilere, üniversitede derslere konu olarak akademik platformlarda yer edinmiştir.

Arkeolojik bulgulardan arşiv fotoğraflarına, Osmanlı evrakından yöre halkının sözlü tarih hatıralarına kadar tüm veriler, hazırlanan interaktif Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) veri tabanına aktarılmak üzere hazırlanmıştır. Bu çalışma 2009-2015 yılları arasında duraklasa da 2020 yıllarından itibaren ÇATAB (Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı) bünyesinde özellikle arkeolojik buluntular kapsamında yeni bir CBS sistemi oluşturulmaktadır.

2023 Yılında Yeniden Ziyarete Açılış

Seddülbahir fotoğrafları Seddülbahir Kalesi restore ediliyor alt avlu - Sedd el Bahr Fortress lower courtyard, Gallipoli Sedd el Bahr photos
Seddülbahir fotoğrafları Seddülbahir Kalesi restore ediliyor alt avlu – Sedd el Bahr Fortress lower courtyard, Gallipoli Sedd el Bahr photos

20 Haziran 2014 tarihinde Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı’nın kurulmasıyla kalenin yönetimi Orman Bakanlığı’ndan Kültür ve Turizm Bakanlığı’na devredilmiştir. Temmuz 2015 başlarında temizlik ve hazırlıkları başlatılan restorasyon uygulaması Abma Restorasyon Ltd. Şti. tarafından üstlenilmiş, Koç ve İstanbul Teknik Üniversitesi’nden projenin ilk müelliflerinin yer aldığı Bilimsel Danışma Kurulu denetiminde sürdürülmüştür. 2015-2023 yıllarındaki kazılarla beden duvarlarının özgün hatları ve toprak altı katmanları aydınlatılmış; kale içi müze ve yeniden kullanım projeleri hayata geçirilerek Seddülbahir Kalesi 18 Mart 2023 yılında törenle tekrar ziyarete açılmıştır.

Fransız Mezarlığına Defnedilen Seddülbahir Askerleri

Mütareke yıllarında oluşturulan 8 Fransız Mezarlığı arasında Seddülbahir Kalesi içindeki Galinier ya da Genel Karargâh Tabyası Mezarlığı da bulunuyordu. 1923’te imzalanan Lozan Antlaşması’nın ardından bu mezarların tümü bugünkü Fransız Ulusal Mezarlığı’nın bulunduğu Morto Koyu’na taşındı.

Seddülbahir Kalesi Restorasyon uygulaması kapsamında Çanakkale Arkeoloji Müzesi denetiminde sürdürülen arkeolojik saha araştırmalarında konumu arşiv fotoğraflarından belirlenen mezar alanları ve 17 Fransız askerine ait iskelet parçaları ortaya çıkarıldı. Bu mezarlarda ele geçen haç, yüzük, mezar levhası, mezar taşı gibi buluntular ile askerlerin kalıntıları arkeolojik belge ve tasnifleme yöntemleri kullanılarak bir araya getirildi ve 24 Nisan 2022 tarihinde yetkililerin katılımı ile Fransız Mezarlığı’na defnedildi.

Ertuğrul Koyu (V Beach)

Seddülbahir köyü fotoğrafları Ertuğrul koyu - Gallipoli Seddulbahir photos, V Beach at Sedd el Bahr
Seddülbahir köyü fotoğrafları Ertuğrul koyu – Gallipoli Seddulbahir photos, V Beach at Sedd el Bahr

Seddülbahir Kalesi ile Ertuğrul tabyası arasında kalan Ertuğrul Koyu, Çanakkale Savaşı sırasında Müttefik kuvvetlerinin ana çıkarma bölgelerinden biri olarak tarihe geçmiştir. Savaş döneminde “V Beach” olarak da adlandırılan bu sahil, 25 Nisan 1915 tarihinde River Clyde gemisinin karaya oturtulması ve kara çıkarması sürecinde Ertuğrul Tabyası’ndan Yahya Çavuş önderliğinde yapılan savunma ile büyük kayıplara tanıklık etmiştir. Günümüzde hem kalıntıları barındıran tarihi bir açık hava cephesi hem de koy içinde denize girilebilen sakin bir nokta olarak ziyaret edilmektedir.

Yahya Çavuş Anıtı

Seddülbahir, Yahya Çavuş tabyası, Seddülbahir köyü - Gallipoli Yahya Çavuş Redoubt, V Beach, Seddulbahir Village
Seddülbahir, Yahya Çavuş tabyası, Seddülbahir köyü – Gallipoli Yahya Çavuş Redoubt, V Beach, Seddulbahir Village

Köyün sağ tarafında konumlanan Yahya Çavuş Anıtı, Çanakkale Savaşları’nın kahramanlık sembollerinden biri olan Ertuğrul Köyü’nden Ezineli Yahya Çavuş ve silah arkadaşlarının destansı direnişini onurlandırmak amacıyla inşa edilmiştir. Düşmanın devasa kuvvetlerine karşı takdire şayan bir savunma gerçekleştiren kahramanların anısını yaşatan bu anlamlı anıt, yarımadayı ziyaret edenlerin en çok duygu yüklü duraklarından biridir.

Ertuğrul Tabyası

Seddülbahir fotoğrafları Yahya Çavuş tabyası, Seddülbahir köyü - Yahya Çavuş Redoubt, V Beach, Gallipoli Seddulbahir Village
Seddülbahir fotoğrafları Yahya Çavuş tabyası, Seddülbahir köyü – Yahya Çavuş Redoubt, V Beach, Gallipoli Seddulbahir Village

Seddülbahir hattındaki savunma mimarisinin ve askerî altyapının önemli unsurlarından biri olan Ertuğrul Tabyası, Çanakkale deniz ve kara savaşları esnasında stratejik bir koruma noktası olmuştur. Gözcü Baba Tepesi’nin yan tarafında koya hakim noktada bulunan ve savaşın ilk günleri ile devam eden süreçte yoğun bombardımanlara maruz kalan tabya, günümüzde bölgedeki savunma hatlarının izlerini ve geçmişin hüzünlü atmosferini yansıtmaya devam etmektedir. Tabya 2006 yılında restorasyon geçirmiştir, bir dönem içinde sergileme bulunsa da günümüzde çoğunlukla kapalıdır. Açık havada bulunan siper canlandırması 25 Nisan 1915 gününün anısını canlı tutmaktadır.

Helles Anıtı (Gözcü Baba Tepesi)

Seddülbahir Helles Anıtı, Seddülabir Köyü fotoğrafları - Gallipoli Cape Helles, Seddulbahir Village
Seddülbahir Helles Anıtı, Seddülabir Köyü fotoğrafları – Gallipoli Cape Helles, Seddulbahir Village

Köyün sağ tarafındaki çevre rotada ve Morto Koyu’na uzanan hatta yer alan Helles Anıtı, İngiliz Milletler Topluluğu Savaş Mezarları Komisyonu (CWGC) tarafından Çanakkale cephesinde hayatını kaybeden İngiliz, Avustralya ve Hindistan kuvvetlerinden mezarı bulunmayan yaklaşık 21.000 asker anısına dikilen en önemli anıttır. Çanakkale Şehitler Abidesi’nin de bulunduğu bu geniş coğrafi ve anıtsal çevre hattı, savaşın her iki taraf açısından yarattığı yıkımı ve evrensel boyutunu gözler önüne seren en önemli hatıra alanlarından biridir. Stratejik konumu nedeniyle Gözcü baba tepesi de denilen bu tepe savaşın seyrini değiştiren bir yerdir.

Morto Koyu

Seddülbahir köyü - Marmara region Gallipoli Seddulbahir village
Seddülbahir köyü – Marmara region Gallipoli Seddulbahir village

Köye gelmeden sol tarafta Abide istikametine doğru döndüğünüzde karşınıza çıkan Morto Koyu, yarımadanın en güney ucunda yer alan derin ve sakin bir koydur. Çanakkale Savaşları sırasında deniz ve kara çatışmalarının yakınında bulunması nedeniyle hem stratejik hareketlere hem de çatışmaların izlerine ev sahipliği yapmış olan bu koy, günümüzde muhteşem manzarası ve huzurlu yapısıyla dikkat çekmektedir.

V Beach Mezarlığı (Dublin Fusiliers)

Ertuğrul Koyu’nun (V Beach) hemen kenarında deniz kenarında yer alan V Beach Mezarlığı, özellikle çıkarma sırasında ağır kayıplar veren İrlanda Taburu (Dublin Fusiliers) başta olmak üzere hayatını kaybeden askerlerin defnedildiği kabristandır. Dalga sesleri eşliğinde kıyıda yer alan bu mezarlık, savaşın acı bilançosunu ve insanî boyutunu simgeleyen dokunaklı noktalardan biridir.

Köy İçindeki Çanakkale Savaşı Müzesi

Seddülbahir köyünün sakin sokakları arasında yer alan bu ufak, özel müze, Çanakkale Savaşı döneminden kalan mühimmat kalıntıları, askerî teçhizatlar ve döneme ait nadide objeleri barındırmaktadır. Büyük müzelerin aksine köy hayatıyla iç içe geçmiş samimi yapısıyla bu küçük müze, savaşa dair yerel ve bireysel hikâyeleri keşfetmek isteyenler için zengin bir içeriğe sahiptir.

Mehmetçik Deniz Feneri ve Gelibolu Tarihi Sualtı Parkı

Seddülbahir köyü Mehmetçik feneri - Mehmetcik lighthouse at Seddulbahir village
Seddülbahir köyü Mehmetçik feneri – Mehmetcik lighthouse at Seddulbahir village

Gelibolu Yarımadası’nın en güney uç noktasında, Seddülbahir sınırları içerisinde yer alan Mehmetçik Deniz Feneri, Osmanlı İmparatorluğu döneminde 1856 yılında Fransız müteahhitler / Mişel Paşa tarafından inşa ettirilmiştir. Deniz seviyesinden 50 metre, yerden ise 25 metre yükseklikte bulunan fener, Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü koruması altında ulusal miraslardan biridir.

Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı’nın 2017 yılından itibaren yürüttüğü su altı çalışmalarının ardından Mehmetçik Feneri, “Geçmişi Taramak” konseptiyle bir su altı arkeloji ve tanıtım müzesine dönüştürülmüştür. Bu özel müzede, Çanakkale deniz muharebelerinde batan zırhlılara ve müttefik donanmasına ait su altı kalıntılarına dair belgeler sergilenmektedir. Öte yandan Mehmetçik Feneri’nin hemen açıklarını da kapsayan bölge, 1. Dünya Savaşı temalı dünyanın ilk su altı parkı olan Gelibolu Tarihi Sualtı Parkı projesi dâhilinde, aralarında HMS Majestic gibi 109-106 yıllık tarihi batıkların bulunduğu 14 farklı noktada dalış sporu ve dalış turizmine ev sahipliği yapmaktadır.

Seddülbahir ve Kalenin Tarihsel ve Askerî Evrimi: Kara ve Deniz Savaş Günlerinden Cumhuriyet Dönemine

Seddülbahir Kalesi İlk Şehitler mezarlığı (eski fotoğraf 2012), Seddülbahir fotoğrafları - Sedd el Bahr Fortress martyron of first fallen, Seddulbahir photos
Seddülbahir Kalesi İlk Şehitler mezarlığı (eski fotoğraf 2012), Seddülbahir fotoğrafları – Sedd el Bahr Fortress martyron of first fallen, Seddulbahir photos

Gelibolu Yarımadası’nın en güney ucunda yer alan Seddülbahir, 17. yüzyılda Osmanlı savunma hattı olarak başladığı tarihsel yolculuğunda, Birinci Dünya Savaşı’nın en kanlı cephelerinden biri haline gelmiş ve Cumhuriyet dönemindeki askerî/sivilleşme evreleriyle bugüne taşınmıştır. Bu stratejik bölgenin Osmanlı’dan 20. yüzyılın sonlarına uzanan kronolojik ve askerî tarihi adım adım şu şekildedir:

İlk Şehitler ve Deniz Savaşlarının Başlangıcı (3 Kasım 1914)

İtilaf devletlerinin savaş gemileri, 3 Kasım 1914 tarihinde saat 06:50’de bölgeye ilk bombardımanlarını başlatmıştır.

  • 17 dakika süren bu ilk bombardıman sonucunda Gelibolu deniz savaşları fiilen başlamış ve Osmanlı Devleti buradaki ilk şehitlerini vermiştir.
  • Seddülbahir Kalesi cephaneliğinin isabet alarak patlaması neticesinde 5 subay ve 66 er şehit düşmüştür.
  • Parçaları en fazla yumruk büyüklüğünde olan bu şehitler, Müstahkem Mevki Komutanı Cevat Paşa tarafından kalenin yanına defnedilmiştir.

25 Nisan 1915 Seddülbahir Çıkarması ve Planı

Çanakkale Savaşı’nın en büyük askerî hamlelerinden biri olan Seddülbahir Çıkarması, 25 Nisan 1915’te beş ayrı noktada birden icra edilmiştir. General Sir Ian Hamilton’un savaş planında, kumsallara çıkacak birliklerin Alçıtepe’yi ele geçirip Kilitbahir platosuna ilerlemesi ve buradaki top bataryalarının susturularak boğazın Birleşik Donanma’ya açılması hedeflenmiştir.

  • İlk Dalga: Örtü kuvveti olarak bölgeye 7 tabur çıkartılacak, hemen ardından 29. İngiliz Tümeni’ne ait 5 tabur karaya ayak basacaktı.
  • Ana Bölgeler: İkiz Koyu, Teke Koyu ve Ertuğrul Koyu ana çıkarma bölgeleri olarak seçilmiş; saha darlığı sebebiyle Zığındere ve Hisarlık yan çıkarmaları da plana dahil edilmiştir.
  • River Clyde Yöntemi: Kapasiteyi artırmak için River Clyde adlı kömür nakliye gemisi kumsala oturtulmuş, önceden hazırlanan dubalarla 2 bin kişilik birliğin çıkarılması planlanmıştır.

Ertuğrul Koyu’nda Kanlı Çarpışmalar ve Donanma Ateşi

İki saate yakın süren hazırlık ateşinde donanma 4.650 top mermisi harcamıştır. Hazırlık ateşi sonrasında filikalar ve River Clyde sahile yaklaşırken bekleyen Osmanlı piyadesi ateş açmıştır.

  • Açılan yoğun ateşle bazı filikalar içindekilerle birlikte vurularak akıntıya kapılmıştır.
  • River Clyde üzerinden koşarak kıyıya çıkmak isteyen İngiliz askerlerinin hiçbiri Osmanlı ateş çemberini yararak sahile ulaşamamıştır.
  • Saat 09:30’da Ertuğrul Koyu’ndaki ilk dalga çıkarma durmuş; sahilde kalan İrlanda Taburu yüzde yetmiş oranında kayıp vermiştir.
  • Bir İngiliz pilotu, Ertuğrul Koyu boyunca denizin 50 metre açığa kadar kan kırmızısına dönüştüğünü rapor etmiştir.
  • Müttefik Takviyeleri: Bölgeye ilk çıkan İngiliz 9. Tümeni’ni 1. Fransız Tümeni, 1. İngiliz Deniz Piyade Tümeni ve 1. Hint Tugayı izlemiştir. Sis ve sahildeki daralmadan ötürü 1. Fransız Tümeni 25 Nisan akşamına kadar gemilerde bekletilmiştir. Çıkarmanın ikinci gününde donanmanın yüzde sekseni bölgeye intikal etmiştir.

Osmanlı Savunması ve 26 Nisan Çatışmaları

İlk gün cepheyi tutan kuvvet, Albay Halil Sami Bey’in 9. Tümeni’ne bağlı iki taburlu 26. Alayı’dır. Arıburnu ve Seddülbahir arasındaki görev bölünmesi ve takviyelerle 25 Nisan akşamı cephede 12 İngiliz taburuna karşı 4-5 tabur gücünde Osmanlı kuvveti kalmıştır.

  • Gece taarruzlarında Zığındere’de başarı sağlanmış ve müttefikler burayı tahliye etmiştir.
  • Çıkarmanın ikinci günü (26 Nisan) River Clyde‘dan çıkan Hampshire Taburu köyde 4 saatlik sokak çatışmalarına girmiştir.
  • Hakim tepelerin elden çıkmasıyla Osmanlı birlikleri saat 14:30’da 3 km gerideki Alçıtepe-Kirte hattına çekilmiş; İngiliz birlikleri ise aşırı yorgunluktan bu çekilmeyi fark edemeyip takip yapamamıştır.

1 Mayıs Gece Taarruzu ve Cephenin Kilitlenmesi

Arıburnu’nda gündüz yapılan taarruzlar Seddülbahir’de, donanmanın üç yandan gelen ateşinden kaçınmak için geceye alınmıştır.

  • Harekâtı Albay Von Sodenstern yönetmiştir. Osmanlı kuvvetleri 19 taburda 16 bin kişi iken, müttefikler 30 taburda 32 bin kişidir.
  • Haziran sonuna kadar süren ağır kayıplı saldırılar sonucu Osmanlı güçleri ilerlemeyi durdurmuş ve çıkarma başarısız olmuştur. Bölge savaş sonuna kadar kısıtlı siper çatışmalarına sahne olmuştur.
  • Savaşın sonunda Fransız birlikleri yarımadayı terk eden son birlik olmuş; kale ve köy 1930’lara kadar harabe kalmıştır.

1930’lardan 1997’ye: Cumhuriyet Dönemi ve Askerî Kullanım

  • 1930’lu yıllarda bölgeye Romanyalı Türkler yerleştirilmiştir.
  • Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasıyla kalenin kullanımı Türk Silahlı Kuvvetleri’ne devredilmiştir.
  • İkinci Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş dönemlerinde asker barındıran, 1997 yılına dek stratejik bir gözlem noktası olarak faaliyet yürüten kale, 1997’de TSK tarafından tamamen boşaltılmıştır.

Seddülbahir Hakkında Şaşırtıcı ve İlginç Bilgiler

Seddülbahir fotoğrafları Mehmetçik feneri - Seddulbahir lighthouse
Seddülbahir fotoğrafları Mehmetçik feneri – Seddulbahir lighthouse

Gelibolu Yarımadası’nın en güney ucunda yer alan Seddülbahir, yalnızca tarihi kalesi veya hüzünlü harp hatıralarıyla değil, coğrafyasına ve geçmişine damga vurmuş pek çok sıradışı detayla da zengin bir kimliğe sahiptir. MÖ 7. binyıla uzanan kadim yerleşim tarihinden Osmanlı deniz savunma stratejisine, Çanakkale Savaşları’nın dönüm noktalarından su altı arkeolojisine ve uluslararası mimarlık ödüllerine uzanan bu sıra dışı detaylar, Seddülbahir’i sıradan bir kıyı köyü olmaktan çıkarıp dünya ölçeğinde ikonik bir tarihi merkeze dönüştürmektedir. İşte Seddülbahir ve çevresi hakkında bilmeniz gereken en şaşırtıcı gerçekler:

“Denizin Seddi” Anlamına Gelen İsim Hikayesi

Seddülbahir ismi, Osmanlıca bir tamlama olup kelime anlamı olarak “Denizin Seddi” ya da “Deniz Kıyısındaki Engel” anlamına gelmektedir. 17. yüzyılda Çanakkale Boğazı’nın girişini denizden gelebilecek tüm Venedik ve Batı donanması tehditlerine karşı adeta çelikten bir set gibi kapatmak amacıyla inşa ettirildiği için köye ve kaleye bu özel isim verilmiştir.

MÖ 7. Binyıla Uzanan Kadim Yerleşim Geçmişi

Seddülbahir Köyü ve çevresi, sanılanın aksine sadece Osmanlı veya Çanakkale Savaşı dönemiyle sınırlı bir geçmişe sahip değildir. Çanakkale Boğazı’nın girişindeki eşsiz stratejik konumu nedeniyle bölge, MÖ 7. binyıldan MÖ 2. binyıl sonlarına kadar kesintisiz bir yerleşim alanı ve denizciler için korunaklı bir ikametgah olarak kullanılmıştır.

Denizin 50 Metre Açığa Kadar Kan Kırmızısına Dönüşmesi

25 Nisan 1915 tarihindeki Seddülbahir Çıkarması sırasında Ertuğrul Koyu’nda (V Beach) yaşanan çatışmalar, harp tarihinin en kanlı ve yoğun kıyı savunmalarından biri olmuştur. Osmanlı piyadesinin yoğun savunma ateşi ve karaya çıkmaya çalışan müttefik birliklerinin ağır kayıpları sonucu, o gün bölge üzerinde keşif uçuşu yapan bir İngiliz pilotu, hazırladığı resmi raporda Ertuğrul Koyu boyunca denizin kıyıdan 50 metre açığa kadar kan kırmızısına büründüğünü kayıtlara geçirmiştir.

İlk Şehitler ve Yumruk Büyüklüğündeki Beden Parçaları

3 Kasım 1914 tarihinde Müttefik donanmasının Çanakkale Boğazı’na düzenlediği ilk bombardımanda Seddülbahir Kalesi cephaneliği doğrudan isabet alarak şiddetle patlamıştır. Çanakkale Savaşı’nın bu ilk bombardımanında 5 subay ve 66 er şehit düşmüştür. Patlamanın devasa yıkım gücü nedeniyle şehit olan askerlerin bedenlerinden geriye kalan en büyük parçanın yalnızca bir yumruk büyüklüğünde olması, bölgedeki savaşın yıkıcı boyutunu gösteren en sarsıcı tarihi detaylardandır.

Çanakkale Savaşları’nın Başladığı ve Bittiği Nokta

Seddülbahir, Çanakkale Savaşları’nın hem resmi olarak başladığı hem de fiilen bittiği simgesel coğrafyadır. 3 Kasım 1914’teki ilk deniz bombardımanıyla ilk şehitlerin verildiği ve savaşın başladığı bu nokta; 9 Ocak 1916 gecesi son Müttefik Fransız ve İngiliz birliklerinin alanı tamamen terk etmesiyle Çanakkale Muharebeleri’nin nihai olarak zaferle noktalandığı yer olmuştur.

Türkiye’de İlk Kez Lazerle Taranıp CBS Entegre Edilen Proje

Seddülbahir Kalesi’nde yürütülen belgeleme ve restorasyon çalışmaları, Türk arkeoloji ve mimarlık tarihi açısından teknolojik bir dönüm noktasıdır. GPS ve klasik ölçüm yöntemlerinin ötesine geçilerek, tarihi bir yapının bütünüyle 3 boyutlu lazer tarama teknolojisiyle taranıp arazi topografyası ve mimari planlarının çıkarıldığı, tüm verilerin Coğrafi Bilgi Sistemi (CBS) veri tabanına aktarıldığı Türkiye’deki ilk tarihi proje Seddülbahir Kalesi olmuştur.

Dünyanın İlk 1. Dünya Savaşı Temalı Su Altı Parkı

Seddülbahir açıklarında yer alan Mehmetçik Deniz Feneri ve çevresi, günümüzde “Gelibolu Tarihi Sualtı Parkı” projesi kapsamında dünyanın 1. Dünya Savaşı temalı ilk su altı dalış parkına ev sahipliği yapmaktadır. Su altı arkeoloji müzesine çevrilen Mehmetçik Feneri’nin açıklarında, 109 yıllık HMS Majestic zırhlısı da dâhil olmak üzere 14 farklı batık nokta uluslararası dalış turizmine açık durumdadır.

Truva Atı Taktiği: River Clyde Kömür Gemisi

25 Nisan 1915 çıkarmasında Müttefik kuvvetleri, Seddülbahir’deki Ertuğrul Koyu kumsalına 2.000 askeri birden güvenle çıkarabilmek için antik Truva Atı taktiğine benzer bir yöntem uygulamıştır. İçerisine kapaklar ve geçitler açılan River Clyde adlı devasa kömür nakliye gemisi doğrudan kumsala oturtulmuş, ancak Osmanlı askerlerinin koyu koruyan çetin savunma ateşi sebebiyle gemiden çıkmaya çalışan askerler ağır kayıplar vererek karaya ulaşamamıştır.

Bir Kadın Baninin Yaptırdığı Nadir Askeri Kale

Osmanlı sivil ve dini mimarisinde Valide Sultanların cami, çeşme ve hayrat yaptırması yaygın bir gelenekken; devletin ana boğaz savunması için doğrudan askeri bir kalenin inşasını üstlenmek son derece nadirdir. Seddülbahir Kalesi, IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan tarafından 1658 yılında Venedik tehdidine karşı yaptırılarak Osmanlı askeri mimarisine kazandırılmıştır.

Rüzgar ve Deniz Yönleriyle İsimlendirilen Simge Kuleler

Seddülbahir Kalesi’nin sur hattını koruyan yedi ana kule, Osmanlı denizcilik kültürüne uygun olarak yönlere ve rüzgarlara göre isimlendirilmiştir. Kale surlarında yer alan kuleler; Poyraz Kulesi (Doğu), Lodos Kulesi (Güney), Cezayir Kulesi (Güneybatı), Sancak Kulesi (Batı) ve Hamam Tabyası Kulesi (Kuzey) gibi isimleriyle boğaz denizciliğinin ve mimari işlevselliğin izlerini taşımaktadır.

Yıkılan Bab-ı Kebir Kapısı’nın Ahşap Silüet Restorasyonu

Kalenin 1914 ve 1915 bombardımanlarında yok olan tarihi ana giriş kapısı Bab-ı Kebir, restorasyon sürecinde beton veya taklit taşlarla yeniden inşa edilmek yerine; özgün ahşap hatıl-piştuvan sisteminin modern bir yorumu olan ahşap dikey latalarla “silüet canlandırması” şeklinde tasarlanmıştır. Bu sayede tarihi katman ile modern ek arasındaki çizgi korunarak restorasyon dünyasında geri dönüştürülebilir mimarinin en seçkin örneklerinden biri verilmiştir.

11 Ulusal ve Uluslararası Prestijli Mimarlık Ödülü

Seddülbahir Kalesi’nin restorasyonu ve yeniden kullanım projesi, uluslararası koruma ve mimarlık dünyasında rekor bir başarıya imza atmıştır. Yapı; 2024 Dezeen Ödülleri “Yılın Miras Projesi”, Dünya Mimarlık Festivali (WAF) “Övgüye Değer Yapı Ödülü”, TSMD Jüri Özel Ödülü, Peyzaj Mimarları Odası Birincilik Ödülü ve Mimarlar Odası Yapı-Koruma Birincilik Ödülü de dâhil olmak üzere toplam 11 prestijli ödüle layık görülmüştür.

Rakamlarla Seddülbahir: Sayıların Diliyle Tarihi Miras

Seddülbahir Kalesi Kuzey Doğu Duvar ve Mezarlık Aydınlatması Restorasyon Sonrası - Seddülbahir Fortress North East Wall & Cemetery Lighting after Restoration
Seddülbahir Kalesi Kuzey Doğu Duvar ve Mezarlık Aydınlatması Restorasyon Sonrası – Seddülbahir Fortress North East Wall & Cemetery Lighting after Restoration

Gelibolu Yarımadası’nın en güney ucunda yer alan Seddülbahir; 17. yüzyıl Osmanlı savunma mimarisinden Çanakkale Savaşları’nın en kanlı çatışmalarına, su altı mirasından uluslararası restorasyon başarılarına kadar uzanan tarihini etkileyici verilerle ortaya koymaktadır. Bölgenin askeri, fiziki, kronolojik ve turistik boyutlarını özetleyen öne çıkan sayısal veriler şunlardır:

  • 1658 İnşa Yılı: IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan tarafından Venedik tehdidine karşı yaptırılan kale, 368 yılı aşkın köklü bir askeri geçmişe sahiptir.
  • 17 Dakikalık İlk Bombardıman ve 71 Şehit: 3 Kasım 1914 tarihinde Müttefik donanmasının 17 dakika süren ilk bombardımanında cephaneliğin patlaması sonucu 5 subay ve 66 er olmak üzere toplam 71 askerimiz şehit düşmüştür.
  • 4.650 Top Mermisi: 25 Nisan 1915 Seddülbahir Çıkarması öncesinde Müttefik donanması, iki saatlik hazırlık ateşinde kıyıya tam 4.650 top mermisi yağdırmıştır.
  • 2.000 Asker Kapasiteli Truva Gemisi: Müttefikler, Ertuğrul Koyu kumsalına tek seferde 2.000 asker indirebilmek için River Clyde kömür nakliye gemisini karaya oturtmuştur.
  • %70 Oranındaki Ağır Zayiat: Ertuğrul Koyu’na çıkan İrlanda Taburu (Dublin Fusiliers), Osmanlı piyadesinin çetin savunma ateşi karşısında ilk dalgada %70 oranında kayıp vermiştir.
  • 50 Metrelik Kızıl Şerit: 25 Nisan günü yaşanan şiddetli çarpışmalar sonucu Ertuğrul Koyu’nda denizin kıyıdan 50 metre açığa kadar kan kırmızısına büründüğü İngiliz keşif pilotlarınca rapor edilmiştir.
  • 4 Saatlik Sokak Çatışması: 26 Nisan 1915’te River Clyde gemisinden karaya çıkabilen Hampshire Taburu ile Osmanlı birlikleri arasında Seddülbahir köyü içinde 4 saat boyunca amansız sokak çatışmaları yaşanmıştır.
  • 16.000’e Karşı 32.000 Asker: 1 Mayıs 1915 gece taarruzunda Osmanlı tarafı 19 taburda 16.000 askerle mücadele ederken, Müttefik kuvvetleri 30 taburda 32.000 kişilik bir güçle sahada yer almıştır.
  • 8 Aylık Savaş ve İşgal Süreci: 25 Nisan 1915’te başlayan Seddülbahir Muharebeleri, Müttefik birliklerinin 9 Ocak 1916 gecesi yarımadayı tamamen terk etmesiyle 8 ayın ardından zaferle tamamlanmıştır.
  • 1856 Yapımı Mehmetçik Feneri: Fransız müteahhitler (Mişel Paşa) tarafından inşa edilen fener, deniz seviyesinden 50 metre, kule olarak ise 25 metre yüksekliğe sahiptir.
  • 14 Tarihi Batık Noktası: Gelibolu Tarihi Sualtı Parkı kapsamında, 109 yıllık HMS Majestic zırhlısı dâhil 14 farklı noktada 1. Dünya Savaşı temalı dalış imkânı sunulmaktadır.
  • 11 Uluslararası Mimarlık ve Restorasyon Ödülü: Seddülbahir Kalesi’nin yenilikçi restorasyon ve koruma projesi, 2024 Dezeen ve Dünya Mimarlık Festivali (WAF) dâhil toplam 11 saygın ödüle layık görülmüştür.
  • 42.000 Metrekarelik Kale Sahası: Seddülbahir Kalesi, tarihi surları, iç avluları ve müze sergileme alanlarıyla birlikte toplam 42.000 metrekarelik devasa bir alana yayılmaktadır.
  • 6 İkonik Koy ve 9 Ana Ziyaret Noktası: Bölgede Ertuğrul, Morto, Teke, İkiz, Zığındere ve Pınariçi olmak üzere 6 tarihi koy; tabyalar, kaleler ve anıtlar dâhil 9 ana ziyaret durağı bulunur.
  • 32 Kilometrelik İlçe Mesafesi: Seddülbahir köyü, Gelibolu Yarımadası’nın en güney ucunda yer alıp bağlı olduğu Eceabat ilçe merkezine 32 kilometre mesafededir.
  • 08:30 – 17:00 Ziyaret Saatleri: Restore edilerek ziyarete açılan Seddülbahir Kalesi, haftanın her günü 08:30 – 17:00 saatleri arasında tamamen ücretsiz olarak gezilebilmektedir.

Seddülbahir ve Kalesi Hakkındaki Efsaneler ile Halk Söylenceleri

Seddülbahir Kalesi Üst Avlu 3 nolu Bonet Restorasyon Sonrası - Seddülbahir Fortress Upper Courtyard Bonnet No.3 after Restoration
Seddülbahir Kalesi Üst Avlu 3 nolu Bonet Restorasyon Sonrası – Seddülbahir Fortress Upper Courtyard Bonnet No.3 after Restoration

Gelibolu Yarımadası’nın en güney ucunda, yüzyıllık Osmanlı deniz savunması ile Çanakkale Savaşları’nın trajik hatıralarının kesiştiği Seddülbahir, yalnızca resmi tarih kayıtlarıyla değil, bölge halkı ve ziyaretçiler arasında nesilden nesile aktarılan mistik efsanelerle de örülüdür. Rüzgarın eksik olmadığı sarp kayalıkları, kanla sulanmış siperleri ve kentin boğaz ağzındaki yalnız duruşu; kalede ve köy çevresinde anlatıla gelen pek çok kulaktan kulağa yayılan hikayeye ve halk söylencesine ilham vermiştir. İşte Seddülbahir ve kalesi hakkında anlatılan en yaygın efsaneler ve halk hikayeleri:

Ertuğrul Koyu ve Yahya Çavuş’un Görünmez Ordusu

25 Nisan 1915 çıkarmasında Ezineli Yahya Çavuş ve 67 silah arkadaşının, Ertuğrul Koyu’nda binlerce kişilik müttefik tümenine karşı koyduğu destansı direniş, zamanla halk arasında mistik bir efsaneye dönüşmüştür. Yöre halkı arasında, Müttefik subaylarının “Karşımızda bir tümen Türk askeri var” zannettiği o amansız saatlerde, siperlerde Yahya Çavuş ve manga arkadaşlarının yanında görünmez siluetlerin de savaştığına dair rivayetler anlatılır. Günümüzde dahi fırtınalı gecelerde Ertuğrul Koyu kumsalında dalga seslerine karışan takımı kumanda eden ezan ve tekbir fısıltılarının duyulduğuna inanılır.

Kaleden Boğaza Uzanan Gizli Dehlizler ve Tünel Efsanesi

Seddülbahir Kalesi’nin altından başlayıp deniz tabanına ve hatta Boğaz’ın karşı kıyısındaki Kumkale’ye kadar uzandığı iddia edilen gizli yeraltı tünelleri, köyün en bilinen halk söylencelerinden biridir. 17. yüzyılda kalesini kuşatmaya gelen Venedik donanmasından kaçmak ya da acil durumlarda boğazın karşı yakasına asker sevkiyatı yapmak için Valide Turhan Sultan tarafından yaptırıldığı rivayet edilen bu dehlizlerin, 1914 bombardımanlarında göçük altında kalarak kapandığı söylenir.

Kayıp Fransız Hazinesi ve Mahzen Söylentileri

Çanakkale Savaşları sırasında kentin kontrolünü ele geçiren Fransız işgal birliklerinin, Seddülbahir Kalesi’ni aylar boyunca karargah olarak kullandığı bilinmektedir. Halk arasında yayılan söylentiye göre; Fransız komutanlar bölgeden çekilirken ele geçirdikleri tarihi eserleri, unvan sembollerini ve askeri mühimmat kasalarını kale altındaki gizli oda ve mahzenlere gömmüştür. Yıllarca definocuların ve macera arayanların ilgisini çeken bu efsane, restorasyon dönemi arkeolojik kazılarıyla bilimsel olarak taranmış olsa da köy kahvelerindeki sohbetlerde tazeliğini korumaktadır.

Dolunay Gecelerinde Kırmızıya Bürünen Kumsal

Seddülbahir Çıkarması gününde İngiliz keşif uçaklarının denizdeki kan yoğunluğu sebebiyle “kıyıdan 50 metre açığa kadar deniz kan kırmızısıydı” şeklinde tuttuğu resmi raporlar, zamanla kentsel bir efsaneye dönüşmüştür. Yöre balıkçıları ve köylüler arasında; yılın belirli dolunay gecelerinde Ertuğrul Koyu kumsalına vuran dalgaların ve deniz suyunun kısa süreliğine hafif pembemsi ve kızıl bir renge büründüğü, bunun da o gün şehit düşen binlerce askerin ruhuna selam duruşu olduğu anlatılmaktadır.

Valide Turhan Sultan’ın Koruyucu Duası ve Kılıç Efsanesi

Kalenin inşası sırasında IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan’ın, yapının harcına kutsal topraklardan getirilen dualı topraklar karıştırdığına inanılır. Söylenceye göre Turhan Sultan, kalesinin mimarlarına “Bu kale denizin seddi olsun, kıyamete kadar düşman çizmesi altında ezilmesin” diyerek sur bedenlerine görünmez bir koruyucu kalkan dilediği rivayet edilir. Nitekim 1. Dünya Savaşı’ndaki devasa bombardımanlara ve yıkımlara rağmen kalenin beden duvarlarının günümüze kadar ayakta kalması, halk arasında bu kalkanın manevi gücüne bağlanmaktadır.

Seddülbahir Koyları ve Plajları: Tarihin İçinde Denize Girilecek Yerler

Gelibolu Şehitler Abidesi ve Morto koyu - Gallipoli photos Canakkale Martyrs' Memorial from Morto bay
Gelibolu Şehitler Abidesi ve Morto koyu – Gallipoli photos Canakkale Martyrs’ Memorial from Morto bay

Gelibolu Yarımadası’nın en güney ucunda konumlanan Seddülbahir, derin tarihi mirasının yanı sıra Ege Denizi ile Çanakkale Boğazı’nın berrak sularının buluştuğu büyüleyici sahil şeridiyle de eşsiz bir coğrafyaya sahiptir. 1915 yılında Çanakkale Savaşları’nın en çetin kara ve deniz muharebelerine tanıklık eden bu özel bölge; günümüzde sakinliği, bakir doğası ve turkuaz sularıyla ziyaretçilerine tarihin tam kucağında denize girme imkânı sunmaktadır. Gelibolu gezi rotanızda hem tarihi anıtları ziyaret edip hem de serinlemek isteyeceğiniz Seddülbahir ve çevresindeki en önemli koylar şunlardır:

Ertuğrul Koyu (V Beach)

Seddülbahir Kalesi ile Ertuğrul Tabyası arasında sıkışmış korunaklı bir girinti olan Ertuğrul Koyu, 25 Nisan 1915 tarihindeki müttefik çıkarmalarının merkez üssü olarak tarihe geçmiş “V Beach” kod adlı ikonik sahildir. Günümüzde sığ, dalgasız ve altın sarısı kumsalıyla bölgenin denize girilmeye en elverişli noktalarından biridir. Hemen arkasında yükselen Yahya Çavuş Anıtı, tarihi siper kalıntıları ve İngiliz mezarlığı ile çevrili koyda yüzmek, ziyaretçilere hem hüzünlü hem de son derece anlamlı bir deneyim yaşatmaktadır.

Morto Koyu

Seddülbahir köyüne ulaşmadan hemen önce sol tarafa, Çanakkale Şehitler Abidesi istikametine ayrılan yolda karşınıza çıkan Morto Koyu, yarımadanın güneydoğusunda yer alan oldukça geniş, derin ve sakin bir koydur. Rüzgâra karşı korunaklı yapısı ve durgun deniziyle bilinen koy, çam ağaçlarının denizle buluştuğu doğal dokusuyla özellikle yaz aylarında çadır/karavan kampçıları ve sakinlik arayan tatilciler için popüler bir mola noktasıdır.

Teke Koyu

Ertuğrul Koyu’nun hemen batısında yer alan Teke Koyu (W Beach), dik kayalıkların ve bakir bir kumsalın birleştiği saklı bir kıyı şerididir. 25 Nisan çıkarmasının ana noktalarından biri olan bu küçük koy, günümüzde toplu turizm kalabalığından uzak kalmayı başarmış doğallığıyla dikkat çeker. Şnorkel ile dalış yapmak ve Ege’nin berrak sularında yüzmek isteyenler için son derece huzurlu bir ortam sunar.

İkiz Koyu

Seddülbahir’in kuzeybatısına doğru uzanan sahil hattında yer alan İkiz Koyu (X Beach), tarih boyunca denizcilerin ve balıkçıların sığınak alanı olmuş falezli bir kıyı yapısına sahiptir. Yan yana uzanan ikiz girintilerden oluşan bu bakir sahil şeridi, hem tarihi kalıntıları hem de kalabalıktan izole kalmış berrak deniziyle özel bir keşif rotasıdır.

Zığındere ve Pınariçi Koyu

Seddülbahir’in kuzeyinde, derin vadilerin denizle buluştuğu noktada yer alan Zığındere ve Pınariçi Koyları, tarihsel önemi yüksek doğal koruma alanlarıdır. Savaş döneminde sahra hastanelerinin ve çetin siper çatışmalarının yaşandığı Zığındere hattındaki bu koylar, günümüzde yemyeşil vadi manzarası ve berrak deniziyle ziyaretçilerini ağırlamaktadır.

Çanakkale Boğazı’nın Osmanlı Kaleleri ve Seddülbahir

Seddülbahir Kalesi Bonetler, Çanakkale Boğazı ve karşıda Kumkale - Seddülbahir Fortress Bonnets, Dardanelles and Kumkale on the Asian Side
Seddülbahir Kalesi Bonetler, Çanakkale Boğazı ve karşıda Kumkale – Seddülbahir Fortress Bonnets, Dardanelles and Kumkale on the Asian Side

Çanakkale Boğazı, Osmanlı İmparatorluğu boyunca payitaht İstanbul’u denizden gelebilecek Venedik ve Batı donanması tehditlerine karşı koruyan en kritik stratejik geçit olmuştur. Fatih Sultan Mehmet ile 15. yüzyılda başlayan boğazı kalelerle tahkim etme stratejisi, 17. yüzyılda Valide Hatice Turhan Sultan’ın vizyonuyla boğazın Ege’ye açılan dış ağzına taşınmıştır. Seddülbahir Kalesi, boğazı aşılmaz kılan bu zincirleme Osmanlı deniz savunma sisteminin en güneydeki kilididir. İşte Çanakkale Boğazı’nı yüzyıllarca koruyan ikonik Osmanlı kaleleri ve Seddülbahir ile olan tarihsel bağları:

Seddülbahir Kalesi: Avrupa Yakasının Dış Savunma Kalkanı

Çanakkale Boğazı’nın Avrupa yakasındaki en güney uç noktasında yer alan Seddülbahir Kalesi, 1658 yılında IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan tarafından inşa ettirilmiştir. Girit Savaşı sürecinde Venedik donanmasının boğaz ağzını ablukaya alması üzerine dış savunma hattı olarak tasarlanan kale; devasa beden duvarları, stratejik kuleleri ve liman kontrol yeteneğiyle Osmanlı deniz mimarisinin en gelişmiş örneklerindendir.

Kumkale: Anadolu Yakasındaki Kardeş Kale

Seddülbahir Kalesi’nin Boğaz’ın tam karşı kıyısındaki (Anadolu yakası) simetrik ikizi olan Kumkale, yine 1658 yılında Valide Turhan Sultan tarafından eş zamanlı olarak inşa ettirilmiştir. Boğaz girişini çapraz top ateşine tutarak deniz geçişini tamamen kapatmayı hedefleyen bu ikili strateji, Osmanlı deniz savunmasında “kardeş kaleler” dönemini başlatmıştır.

Kilitbahir Kalesi: Boğazın En Dar Noktasındaki Mimarî Mucize

Seddülbahir’in yaklaşık 28 kilometre kuzeyinde, boğazın sadece 1200 metre genişliğe düştüğü en dar noktada yer alan Kilitbahir Kalesi, 1462-1463 yıllarında Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılmıştır. “Denizin Kilidi” anlamına gelen ve üç yapraklı yonca planıyla dünyadaki askeri mimarinin en özgün eserlerinden biri sayılan yapı, Seddülbahir inşa edilene kadar boğaz savunmasının ana kalbi olmuştur.

Kale-i Sultaniye (Çimenlik Kalesi): Anadolu Yakasının İç Kilidi

Kilitbahir Kalesi’nin tam karşı kıyısında (günümüz Çanakkale şehir merkezinde) Fatih Sultan Mehmet tarafından eş zamanlı olarak yükseltilen Çimenlik Kalesi, boğazın iç savunma hattını oluşturmuştur. Kilitbahir ile birlikte boğazı ortadan ateş altına alan kale, Osmanlı’nın erken dönem deniz askeri mimarisinin en heybetli kulelerine ev sahipliği yapmaktadır.

Ertuğrul ve Mecidiye Tabyaları: Kalelerden Tabyalara Geçiş

19.Yüzyılda ateşli silahlar ve top teknolojisinin gelişmesiyle birlikte yüksek taş kale surları yerini toprakla desteklenmiş alçak tabyalara bırakmıştır. Seddülbahir hattındaki Ertuğrul Tabyası ile Boğaz içindeki Rumeli Mecidiye ve Namazgah Tabyaları, geleneksel Osmanlı kale savunmasının Çanakkale Savaşları dönemindeki modern askeri dönüşümünü simgelemektedir.

Dünyanın İkonik Deniz ve Sahil Savunma Kaleleri

Gelibolu Dupnisa turu güzergahı Bozcaada kalesine karşı hüzünlü bir keyifle şarap yudumladık - Gallipoli Dupnisa route we sipped our wines across the view of Bozcaada fortress
Gelibolu Dupnisa turu güzergahı Bozcaada kalesine karşı hüzünlü bir keyifle şarap yudumladık – Gallipoli Dupnisa route we sipped our wines across the view of Bozcaada fortress

Seddülbahir Kalesi, 17. yüzyılda Çanakkale Boğazı’nın girişini Venedik ve müttefik donanmalarına karşı kilitlemek amacıyla inşa edilmiş dünyanın en stratejik sahil savunma yapılarından biridir. Tıpkı Seddülbahir gibi, dünya tarihinde de dar boğazları, liman girişlerini ve hayati deniz ticaret yollarını korumak için inşa edilmiş ikonik deniz ve kıyı kaleleri bulunmaktadır. Küresel askeri mimarinin ve deniz savunma stratejilerinin simgesi sayılan bu yapılar, Seddülbahir ile aynı tarihi felsefeyi paylaşmaktadır:

Château d’If: Marsilya Limanı’nın Deniz Kalkanı

Fransa’nın Marsilya kıyılarında küçük bir ada üzerinde yükselen Château d’If, 16. yüzyılda Kral I. François tarafından Akdeniz’den gelebilecek deniz saldırılarına karşı Marsilya limanını korumak amacıyla inşa ettirilmiştir. Tıpkı Seddülbahir gibi deniz geçişini kontrol altında tutmak için stratejik bir ada kalesi olarak tasarlanan yapı, daha sonra tarihi bir hapishaneye dönüştürülmüş ve Alexandre Dumas’nın Monte Kristo Kontu romanıyla dünya çapında ün kazanmıştır.

El Morro Kalesi: Havana Körfezi’nin Koruyucusu

Küba’nın başkenti Havana’da, körfez girişindeki sarp kayalıklar üzerine inşa edilen El Morro Kalesi (Castillo de los Tres Reyes del Morro), 16. yüzyıl sonlarında İspanyol İmparatorluğu tarafından Karayipler’deki deniz ticaretini ve limanı korsan saldırılarına karşı korumak için yaptırılmıştır. Boğazın dar girişine hakim konumu ve heybetli deniz feneriyle El Morro, Seddülbahir Kalesi’nin Karayipler’deki mimari ikizi niteliğindedir.

Castel dell’Ovo: Napoli Körfezi’nin Kıyı Kalesi

İtalya’nın Napoli kentinde, Tyrrhenian Denizi’ne uzanan küçük bir yarımada üzerinde yer alan Castel dell’Ovo, Napoli Körfezi’ni ve limana yaklaşan gemileri denizden gelebilecek tehditlere karşı korumak için inşa edilmiştir. Yüzyıllar boyunca deniz savunmasının merkezinde yer alan kale, günümüzde Akdeniz sahil mimarisinin en büyüleyici örnekleri arasında gösterilmektedir.

Fort Louvois: Okyanusun Ortasındaki Fransız Hisarı

Fransa’nın Atlantik kıyısındaki Oléron Adası yakınlarında, denizin ortasındaki kayalık bir adacık üzerine inşa edilen Fort Louvois, 17. yüzyılın sonunda ünlü askeri mimar Vauban’ın fikirleriyle tasarlanmıştır. Gelgit sularıyla çevrili olan bu ikonik deniz kalesi, Rochefort deniz üssünü ve Fransız kıyılarını okyanustan gelen düşman gemilerine karşı korumak amacıyla inşa edilmiştir.

Kronstadt Deniz Kaleleri: St. Petersburg’un Baltık Kalkanı

Rusya’nın St. Petersburg kenti açıklarında, Finlandiya Körfezi’nin dar geçitlerine kurulan Kronstadt deniz kaleleri ve tabyaları, Baltık Denizi’nden başkente yönelebilecek donanma saldırılarını durdurmak için inşa edilmiş devasa yapılardır. Tıpkı Çanakkale Boğazı’ndaki Seddülbahir ve Kumkale ikilisinde olduğu gibi, geçitleri çapraz top ateşiyle kapatma stratejisinin Baltık Denizi’ndeki en güçlü temsilcisidir.

Seddülbahir Çevresinde Gezilecek Yerler

Gelibolu Yarımadası’nın en güney ucunda yer alan Seddülbahir, Çanakkale Savaşları’nın en çetin mücadelelerine sahne olmuş tarihi anıtlar, tabyalar, koylar ve şehitliklerle çevrilidir. Seddülbahir seyahatinizi yalnızca köy merkezi ve kalesiyle sınırlı tutmayıp, birkaç kilometrelik yarıçap içinde yer alan bu simgesel durakları kapsayan bütüncül bir rota oluşturmak; Çanakkale ruhunu ve yarımadanın hüzünlü tarihini derinden hissetmenizi sağlar. İşte Seddülbahir gezi programınıza mutlaka eklemeniz gereken yakın çevre rotaları:

Çanakkale Şehitler Abidesi ve Hisarlık Tepe

Gelibolu Şehitler abidesi fotoğrafları - Turkey Gallipoli Canakkale Martyrs' Memorial
Gelibolu Şehitler abidesi fotoğrafları – Turkey Gallipoli Canakkale Martyrs’ Memorial

Seddülbahir’e yalnızca 4 kilometre mesafede, Morto Koyu’nun üzerinde yükselen Hisarlık Tepe’de yer alan Çanakkale Şehitler Abidesi, tüm Çanakkale Savaşları’nda hayatını kaybeden Türk askerlerinin anısını yaşatan en görkemli yapıdır. 41,7 metre yüksekliğindeki devasa abide; tavanındaki mozaik Türk bayrağı detayı, altında yer alan sembolik şehitlikleri, Meçhul Asker Anıtı ve savaş rölyefleriyle Gelibolu Yarımadası’nın ana ziyaret merkezidir.

Alçıtepe Köyü ve Çanakkale Savaşları Hastane Müzesi

Seddülbahir’den kuzeye doğru ilerlerken ilk karşılaşılan yerleşim olan Alçıtepe (eski adıyla Krithia), savaş döneminde Güney Cephesi’nin kilit savunma ve lojistik noktası olmuştur. Köy içerisinde yer alan Çanakkale Savaşları Hastane Müzesi (Son Ok Tıbbi Müzesi), sahra hastanelerinde verilen insanüstü mücadeleyi ve sağlık hizmetlerini balmumu heykeller ve ses efektleriyle canlandırır. Ayrıca köy çevresinde Zığındere Nuri Yamut Anıtı ve sivil şehitlikleri ziyaret edilebilir.

Seyit Onbaşı Anıtı ve Mecidiye Tabyası

Seddülbahir’den Eceabat yönüne doğru ilerlerken Boğaz kıyısında yer alan Rumeli Mecidiye Tabyası, 18 Mart 1915 Deniz Savaşı’nın kaderini değiştiren kahramanlığın merkezidir. İngiliz Ocean zırhlısını batıran 215 okkalık (275 kg) devasa top mermisini tek başına kaldırarak sırtlayan Ezineli Seyit Onbaşı’nın heykeli ve tarihi tabya tünelleri, bölgenin en duygu yüklü duraklarındandır.

Kilitbahir Kalesi ve Namazgah Tabyası

Gelibolu Kilitbahir kalesi - Gallipoli Kilitbahir fortress
Gelibolu Kilitbahir kalesi – Gallipoli Kilitbahir fortress

Seddülbahir’e yaklaşık 28 kilometre mesafede, Çanakkale Boğazı’nın en dar noktasında yer alan Kilitbahir Kalesi, 1462 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılmıştır. Üç yapraklı yonca planıyla dünyadaki savunma mimarisinin en özgün örneklerinden biri olan kale ve hemen yanında yer alan Osmanlı’nın ilk çelik tabyalarından Namazgah Tabyası, Boğaz geçiş kontrolünün tarihsel evrimini gözler önüne serer.

Kabatepe Müzeyyen ve Anzak Koyu

Gelibolu Yarımadası’nın orta ve kuzey bölümüne doğru uzanan hatta yer alan Kabatepe Çanakkale Savaşları Simülasyon Merkezi, ileri teknoloji 3D gösterimleriyle savaşın tüm evrelerini etkileşimli olarak anlatır. Yakın mesafedeki Anzak Koyu ise 25 Nisan 1915 sabahı Avustralya ve Yeni Zelanda birliklerinin ilk karaya çıktığı nokta olup, günümüzde uluslararası törenlerin yapıldığı simgesel bir anı alanıdır.

Kumkale Kalesi ve Anadolu Yakası Savunma Hattı

Seddülbahir Kalesi’nin Çanakkale Boğazı’nın tam karşı kıyısındaki (Anadolu yakası) kardeş yapısı olan Kumkale, IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan tarafından eş zamanlı olarak inşa ettirilmiştir. Feribotla Çanakkale merkeze geçilerek ziyaret edilebilen Kumkale, 25 Nisan 1915’te Fransız birliklerinin oyalama çıkarmasına sahne olmuş tarihi bir savunma alanıdır.

Seddülbahir’de Ne Yenir? Yöresel Lezzetler ve Balıkçı Sofraları

Çanakkale Boğazı ile Ege Denizi’nin kesişim noktasında yer alan Seddülbahir, sakin bir balıkçı köyü olma özelliğiyle ziyaretçilerine taze deniz ürünleri ve Çanakkale mutfağının en seçkin lezzetlerini sunmaktadır. Tarihi gezi rotasının ardından köy sahilindeki balık restoranlarında veya koy manzaralı mekanlarda mola vererek yöresel tatları deneyimlemek, Seddülbahir gezisinin vazgeçilmez keyiflerinden biridir. İşte Seddülbahir ve çevresinde mutlaka tatmanız gereken lezzetler:

Asma Yaprağında Sardalya ve Taze Boğaz Balıkları

Çanakkale Boğazı’nın akıntılı sularından tutulan taze mevsim balıkları, Seddülbahir sahilindeki restoranların ana menüsünü oluşturur. Özellikle yaz ve sonbahar aylarında Ege ve Marmara’nın simgesi olan sardalya balığının taze asma yaprağına sarılarak ızgarada pişirildiği “Asma Yaprağında Sardalya”, bölgenin en meşhur tescilli lezzetidir. Ayrıca lüfer, çipura, levrek ve kalamar gibi taze deniz ürünleri de meşe odunu ateşinde sunulmaktadır.

Geleneksel Çanakkale Peynir Helvası

Gelibolu Yarımadası ve Çanakkale gezilerinin simge tatlısı olan peynir helvası, tuzsuz taze peynir, un, şeker ve yumurta sarısının mükemmel uyumuyla hazırlanır. Fırınlanmış (üzeri kızarmış) veya fırınlanmamış (sade) olarak iki farklı şekilde ikram edilen bu hafif tatlı, özellikle balık yemeklerinin ardından keçi sütlü dondurma eşliğinde tüketilen geleneksel bir kapanış lezzetidir.

Zeytinyağlı Otlar ve Deniz Ürünleri Mezeleri

Ege mutfak kültürünün etkilerini taşıyan Seddülbahir sofralarında zeytinyağlı meze çeşitleri geniş yer tutar. Bölgede yetişen şevketi bostan, deniz börülcesi, arapsaçı ve radika gibi şifalı otların sızma zeytinyağı ve sarımsakla harmanlandığı salatalar öne çıkar. Ahtapot ızgara, karides güveç ve lakerda gibi deniz ürünleri mezeleri de balık sofralarının vazgeçilmez eşlikçileridir.

Köy Kahvaltısı ve Yöresel Hamur İşleri

Seddülbahir ve yakınındaki Alçıtepe köyünde güne başlamak için en ideal seçenek, tamamen doğal ürünlerle hazırlanan serpme köy kahvaltılarıdır. Çanakkale’nin meşhur Ezine peyniri, ev yapımı reçeller, domates-biber salçaları, zeytin çeşitleri, sıcak gözlemeler ve taze köy ekmeği ile zenginleştirilen bu kahvaltılar, güne zinde başlamak isteyen gezginlerin favorisidir.

Gelibolu Mevlevihanesi Tatlısı ve Basma Helva

Gelibolu tarihinden günümüze taşınan geleneksel basma helva ve irmik helvası çeşitleri, bölgedeki tatlı kültürünün zenginliğini gösterir. Özel günlerde ve tarihi mekanların çevresinde taze olarak üretilen bu geleneksel tatlılar, ceviz ve tarçın aromasıyla yöreye özgü otantik bir lezzet deneyimi sunar.

Seddülbahir ve Kalesi Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Bu bölümde Seddülbahir köyü ve içinde bulunan aynı isimle anılan Seddülbahir Kalesi hakkında en çok sorulan sorular ve cevapları bulunmaktadır.

Seddülbahir ne anlama gelir?

Seddülbahir ismi, Osmanlıca bir tamlama olup “Denizin Seddi” anlamına gelmektedir.

Seddülbahir nerededir?

Seddülbahir köyü ve kalesi, Çanakkale Boğazı’nın Avrupa yakasında, Gelibolu Yarımadası’nın en güney uç noktasında, Ertuğrul Koyu’nun yanında yer almaktadır. Eceabat’a yaklaşık 32 km mesafededir.

Seddülbahir Kalesi’ni kim yaptırdı ve hangi padişah dönemidir?

Seddülbahir Kalesi, IV. Mehmet’in annesi Valide Hatice Turhan Sultan tarafından 1658 yılında inşa ettirilmiştir. Dolayısıyla yapı, Osmanlı padişahı IV. Mehmet (Dördüncü Mehmet) dönemine aittir.

Hatice Turhan Sultan tarafından yaptırılan kale hangisidir?

Valide Hatice Turhan Sultan tarafından Venediklilerin boğaz saldırılarına karşı ilk savunma hattı olarak karşı kıyıdaki Kumkale ile birlikte yaptırılan kale Seddülbahir Kalesi’dir. Turhan Sultan askeri yapı baniliği yapan ilk ve tek valide sultandır.

Seddülbahir Kalesinin yapımı ile ilgili rivayet var mıdır?

Rivayete göre Valide Hatice Turhan Sultan bu iki kale yapısını yaptırırken iki altın takunyasından birini Seddülbahir için diğerini de Kumkale için vakfetmiştir.

Seddülbahir’de ne oldu?

3 Kasım 1914’te İtilaf devletlerinin ilk bombardımanıyla Osmanlı’nın ilk şehitlerini verdiği Seddülbahir, 25 Nisan 1915’te ise Gelibolu Yarımadası’na yapılan ana çıkarma hareketlerinin (Cape Helles Operasyonu) merkez üssü olmuş, aylar süren kanlı kara ve deniz muharebelerine sahne olmuştur.

Seddülbahir’de ne var?

Bölgede 17. yüzyıldan kalma ödüllü restore edilmiş Seddülbahir Kalesi, Ertuğrul Koyu (V Beach), Yahya Çavuş Anıtı, Ertuğrul Tabyası, Morto Koyu, tarihi mezarlıklar, Mehmetçik Deniz Feneri su altı müzesi ve kale içinde yer alan müze alanı bulunmaktadır.

Seddülbahir Kalesi hikayesi nedir?

Kale, I. İbrahim döneminde Girit savaşıyla birlikte Kilitbahir ve Çimenlik kalesinin boğaz savunmasında yetersiz kalması üzerine, Venedik tehdidine karşı 1658’de Turhan Sultan tarafından Kumkale’nin kardeş yapısı olarak inşa ettirilmiş; I. Dünya Savaşı’nda yıkılıp uzun yıllar harabe kaldıktan sonra restore edilerek ziyarete açılmıştır.

Seddülbahir Muharebesi nedir?

İtilaf devletlerinin Gelibolu’nun güney ucunu ele geçirip boğazı donanmaya açmak için 25 Nisan 1915’te başlattığı ve Türk kuvvetlerinin destansı direnişiyle başarısızlıkla sonuçlanan taarruz ve siper savaşları hareketidir.

Atatürk Seddülbahir’de savaştı mı?

19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal, 25 Şubat’ta Eceabat’a geldi. Aynı gün Müstahkem Mevkii Komutanlığı’ndan gelen emir üzerine Maydos20 mıntıkasında bulunan 9. Tümen’in 21, 26. ve 27. Alayları ile bazı bataryalar kendisinin emrine verildi. Maydos Mıntıka Komutanı sıfatıyla Ece Limanı’ndan Seddülbahir ve Morto Koyu’na kadar olan sahilin gözetlenmesi görevini üstlendi. Savaş sürecindeki tüm kayıtlar incelendiğinde Atatürk’ün, Çanakkale Savaşları’nda Arıburnu ve Anafartalar (Kuzey Grubu) cephelerinde aktif olarak sahada görev yaptığı, ama Seddülbahir Kalesi içinde görev yapmadığı bilinmektedir. 

Seddülbahir kahramanı kimdir?

Herbiri kahraman olan ilk şehitlerin verilmesinden sonra 4 Mart 1915’te Seddülbahir Kalesi’ni savunan Bigalı Mehmet Çavuş savaş sonrasında da hayatta kalan ve ödüllendirilen en önemli kahramanlardan biridir, Ertuğrul Koyu’nda devasa müttefik çıkarmasına karşı takımıyla destansı bir direniş ortaya koyan Ezineli Yahya Çavuş cephenin bir diğer simge kahramanıdır.

Seddülbahir Müzesi (Kale içindeki müze) nedir?

Kalenin uluslararası ödüllü kapsamlı restorasyonunun ardından içeride kurulan, hem tarihi mimari kalıntıları hem de savaş kalıntıları ile arşiv belgelerini barındıran modern müze alanıdır.

Mehmetçik ismi ile Seddülbahir’in bağlantısı nedir?

Türk askerinin anonim ismi olan Mehmetçik isminin kökeni konusunda rivayetler çeşitlidir. Fakat Çanakkale Savaşları sonrası Cumhuriyetin ilk yıllarında yapılmış olan Seddülbahir’deki fener Mehmetçik Feneri, Cesarettepe’deki anıt da Mehmetçik Abidesi olarak anılmıştır. Andrew Mango, Türk askerine verilen Mehmetçik isminin Bigalı Mehmet Çavuş’un kahramanlığına nispeten verildiğini, Mehmetçik isminin de Mustafa Kemal Atatürk tarafından konulduğunu yazar.

Ayrıca İlgili Linkler: