Kemaliye ve Apçağa köyü gezilecek yerler, Doğu Anadolu Bölgesi’nin tarihsel, kültürel ve doğal güzellikler bütünü olarak keşfedilmeyi bekleyen gizli kalmış cennetleri arasında yer almaktadır. Sarp dağların eteğinde ve Fırat Nehri’nin hemen kenarında yükselen bu büyüleyici rotada; 200–300 yıllık tarihi Kemaliye evleri, Karanlık Kanyon (Kemaliyeliler Taşyolu), Ahmet Kutsi Tecer Kültür Evi ve UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne uzanan eşsiz bir mimari doku ziyaretçilerini karşılamaktadır. Anadolu’nun bu kadim coğrafyasını ve eski adıyla Eğin kültürünü yakından tanımak isteyenler için hazırladığımız bu gezi rehberi, bölgedeki tüm tarihi mekânları, aktivite noktalarını ve ulaşım detaylarını keşfetmenizi sağlayacaktır.
Kemaliye ve Apçağa Önemi
Adı üzerinde olduğu gibi Türkiye’nin doğusunda bulunan Doğu Anadolu Bölgesi, hem yakın tarihte savaşlar geçirmiş hem de uzak tarihte birçok önemli tarihi olaya tanıklık ederek antik kentlere ev sahipliği yapmıştır. Ancak son yıllarda bölge, gezginlerin çoğunlukla sadece Doğu Ekspresi ile Kars’a kadar gidip döndüğü, güzel olsa da kısıtlı bir eğlence ve gezi konseptiyle öne çıkmaktadır. Üstüne üstlük Doğu Ekspresi’ne bilet bulmak o kadar zordur ki, bunu ancak bilet alabilmek için internet başında saatlerini geçirenler çok iyi bilir.
Doğu Anadolu Bölgesi’nin kuzeybatısında konumlanan ve Karadeniz Bölgesi ile komşu olan Erzincan da Doğu Anadolu Bölgesi’nin önemli tarihi kentleri arasında sarsılmaz bir yere sahiptir. Erzincan, özellikle sınırları içinde barındırdığı Kemaliye ve Apçağa Köyü ile bölgenin kimliğini belirleyen en nitelikli ve el değmemiş gizli güzelliklerine ev sahipliği yapar. Kemaliye ve Apçağa’nın en büyük önemi; insan gücüyle kayaların oyulduğu mühendislik harikası Karanlık Kanyon (Kemaliyeliler Taşyolu), asırlardır ayakta duran tescilli tarihi evleri, geleneksel ahşap mimarisi ve canlılığını koruyan özgün kapı tokmakları kültüründen gelmektedir.
Fırat Nehri’nin kıyısında yükselen bu kadim coğrafya, aynı zamanda Apçağa Köyü’nün Türk Edebiyatı tarihinde adına yazılan o meşhur şiirle özdeşleşmesi sayesinde hem doğa hem tarih hem de edebiyat mirasını tek bir noktada buluşturmaktadır. Her ne kadar az ziyaretçinin az çevre kirliliği demek olduğunu bilsek de Kemaliye ve Apçağa Köyü, korunan bu muazzam değerleriyle son yıllarda nitelikli turizmin Doğu’daki en önemli simgelerinden biri haline gelmiştir.
Kemaliye ve Apçağa Köyü Kısa Bilgiler Tablosu
Bu tabloda Kemaliye ve Apçağa Köyü gezilecek yerler merkezde olacak üzere çeşitli kısa bilgiler derlenmiştir.
| Özellik / Bilgi | Kemaliye (İlçe Merkezi) | Apçağa Köyü |
|---|---|---|
| Konum & Mesafe | Erzincan’ın güneybatısı (Fırat Nehri Kıyısı) | Kemaliye merkezinin 6 km güneyi |
| Rakım & İklim | ~900 Metre / Karasal – Mikroklima | ~900 Metre / Karasal – Mikroklima |
| Yüzölçümü | ~1.168 km² (Tüm ilçe geneli) | ~15–20 km² (Köy ve arazi sınırı) |
| Nüfus Yapısı | ~2.000–2.500 (Yerleşik ilçe merkezi) | ~150–200 (Kışın azalır, yazın artar) |
| Tescilli/Tarihi Ev Sayısı | 100’ün üzerinde restore edilmiş yapı | 9 adet Kültür Bakanlığı tescilli ev |
| Tarihi Yapı Yaşları | 200 – 300+ Yıl | 200 – 300+ Yıl (Cami: 1627 doğumlu / 400+ yıl) |
| Kapı Tokmakları Özelliği | Çift sesli (Kadın/Erkek), Şaman & Doğu figürlü özel sembolizm | Çift sesli geleneksel demir döküm kapı tokmakları |
| Gezilecek Ana Noktalar |
|
|
| Öne Çıkan İlginç Bilgiler |
|
|
Kemaliye ve Apçağa Köyü Nerede ve Nasıl Gidilir? (Ulaşım & Yol Durumu)
Erzincan Kemaliye ve Apçağa Köyü rotasına ulaşım için hem demiryolu hem de karayolu alternatifleri mevcuttur. Trenle seyahat etmek isterseniz, Turistik Doğu Ekspresi Kemaliye yakınlarından geçmekte ve Bağıştaş İstasyonu’nda durmaktadır.
Eğer özel aracınızla bir gezi planlıyorsanız ulaşım seçenekleriniz artmaktadır. Şehirlerarası bir bağlantı noktasında yer alan Kemaliye ilçesine, biri oldukça maceralı ve tehlikeli olmak üzere üç farklı karayolu rotasıyla ulaşılabilir:
- Güney Rotaları (Elazığ – Keban Üzerinden): Elazığ ve Keban üzerinden kuzeye doğru ilerleyerek Kemaliye ve Apçağa Köyü’ne varabilirsiniz. Fakat Kemaliye’nin güneydoğusunda, Fırat Nehri üzerindeki Keban Barajı’nın başladığı virajlı kesimler oldukça tehlikelidir. Yol ilerledikçe düzleşse de bu virajlı etapta ekstra dikkatli ve temkinli olunmalıdır.
- Karanlık Kanyon (Kemaliyeliler Taşyolu): Dünyanın en tehlikeli yolları arasında gösterilen bu tarihi tünelli yol, adrenalin severlerin tercihi olup detaylarına yazımızın devamında yer verilmiştir.
- Kuzey Rotaları (Erzincan – Refahiye Üzerinden): Erzincan Refahiye’den güneye inen Refahiye – Arapgir yolu kullanılabilir. Ancak Erzincan Refahiye ile Kemaliye Apçağa Köyü arasındaki yolda devam eden yapım çalışmaları nedeniyle zemin oldukça bozuktur. Bu güzergâhı tercih edecek sürücülerin yola hâkim olabilmeleri adına geçişi mutlaka gündüz saatlerinde yapmaları hayati önem taşımaktadır.
Neden Erzincan Kemaliye ve Apçağa Köyü’nü Ziyaret Etmelisiniz?
Eğer bu büyüleyici bölgeye bir ziyaret düşünüyorsanız veya Kemaliye ve Apçağa köyü gezilecek yerler hakkında bilgi sahibi olmak istiyorsanız, muhtemelen öncesinde bir araştırma yapmışsınızdır veya tam da bu arayışınız sayesinde şu an bu rehberi okuyorsunuz. İnternetteki veya sosyal medyadaki fotoğraflarda gördüğünüz üzere; Erzincan Kemaliye ve Apçağa Köyü, doğanın ve tarihin el ele verdiği eksiksiz bir doğal güzellikler bütünüdür.
Sarp dağların eteğinde, heybetli Fırat Nehri’nin hemen yanı başında ve yemyeşil bir vadide yükselen 200–300 yıllık tarihi Kemaliye evleri, burayı Doğu Anadolu’nun en özel turizm merkezlerinden biri yapmaktadır. Kemaliye ve Apçağa Köyü; doğal, tarihsel ve kültürel özgünlüğünün yanı sıra kendine has geleneksel mimari dokusu sayesinde ÇEKÜL Vakfı tarafından UNESCO’ya önerilmiş ve 30 Nisan 2021 tarihinde UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne dâhil edilmiştir.
Kemaliye ve Apçağa Köyü’nde Sizi Bekleyen Deneyimler ve Aktiviteler
Bölgeye gelen gezginler ile yerli ve yabancı turistler için Kemaliye ve Apçağa Köyü sadece gezilecek yerler ile değil, sıradan bir geziden çok daha fazlasını sunar:
- Tarih ve Mimari Keşifler: Tescilli tarihi evlerin arasında konaklayabilir, asırlık sokaklarda ahşap ve taş mimarinin inceliklerini keşfedebilirsiniz.
- Adrenalin ve Doğa Sporları: Fırat Nehri üzerinde heyecan dolu rafting yapabilir, keyifli tekne turlarına katılabilir ya da dünyanın en zorlu macera sporlarından Base Jump ve Wingsuit gösterilerini izleyebilirsiniz.
- Doğa Yürüyüşleri (Trekking): Görkemli dağların arasında düzenlenen günübirlik trekking ve doğa yürüyüşü rotalarına katılabilirsiniz.
- Kültür ve Müze Turları: Edebiyat dünyamıza iz bırakan Ahmet Kutsi Tecer Kültür Evi ve Müzesi’ni gezebilir, bölgenin zengin biyoçeşitliliğini sergileyen Prof. Dr. Ali Demirsoy Doğa Tarihi Müzesi’nde zaman geçirebilirsiniz.
- Taşyolu Deneyimi: Dünyaca ünlü tarihi Karanlık Kanyon’da ister araçla ister yürüyerek unutulmaz bir gezi yapabilirsiniz.
Kısacası, Erzincan Kemaliye ve Apçağa Köyü’ndeki aktiviteler, tüm zamanınızı dolu dolu geçireceğiniz benzersiz bir kültür, macera ve eğlence turuna dönüşecektir.
Kemaliye ve Apçağa Köyü Gezilecek Yerler
Kemaliye (tarihi adıyla Eğin) ve ilçe merkezine sadece 6 km mesafede yer alan Apçağa Köyü, Fırat Nehri’nin kıyısında ve sarp dağların yamacında yan yana uzanan iki muazzam güzelliktir. Birbirine son derece yakın olan bu iki yerleşimin rakımları (yaklaşık 900 metre), iklim şartları, büyüleyici doğası ve geleneksel mimari dokuları birbiriyle tamamen aynı karakteri taşımaktadır. Hem Kemaliye tarihi sokaklarında hem de Apçağa Köyü içinde gezilecek yerler, doğa, tarih, kültür ve edebiyatı tek bir rotada birleştirmektedir.
Erzincan Kemaliye ve Apçağa Köyü gezisinde mutlaka görmeniz gereken en önemli yerler şunlardır:
- Karanlık Kanyon ve Kemaliyeliler Taşyolu
- Kemaliye Müzesi (Eğin Etnografya Müzesi)
- Prof. Dr. Ali Demirsoy Doğa Tarihi Müzesi
- Apçağa Köyü ve Ahmet Kutsi Tecer Kültür Evi
- Tarihi Lökhane ve Lök Tatlısı İmhanesi
- Mani Yolu ve Kadınlar Çeşmesi (Eksik Detay Eklendi)
- Tarihi Kemaliye Evleri ve Kapı Tokmakları (Eksik Detay Eklendi)
- Zincirlikaya ve Seyir Noktaları (Eksik Detay Eklendi)
Karanlık Kanyon ve Kemaliyeliler Taşyolu
Kemaliye ve Apçağa Köyü gezilecek yerler listesi içinde Karanlık Kanyon ve bu kanyonu geçen insan yapımı Kemaliyeliler Taşyolu, bölgenin en nefes kesici noktasıdır. Yapımına bazı kaynaklara göre 1870, bazı kaynaklara göre ise 1949 yılında kazma kürekle başlanan yol, zorlu şartlar nedeniyle duraklamış; 1993 yılında yeniden başlatılarak 2002 yılı sonunda devlet katkısı ve yöre halkının azmiyle tamamlanmıştır. Yolun temel yapılma amacı, Kemaliye (Eğin) ilçesinin dış dünyayla ve büyük yerleşim yerleriyle ulaşımını kolaylaştırmaktır.
Kemaliye’nin hemen girişinden başlayıp kuzeybatıya Fırat Nehri’ne paralel uzanan yol, Divriği hizasından içeri kıvrılarak Gümüşçeşme Köyü’nde son bulur ve Divriği-Sivas yoluna bağlanarak ilçeyi ana arterlere yaklaşık 200 km kadar yakınlaştırır. Yer yer 500 metrelik dik yamaçlara ulaşan kanyon sırtları, enfes manzaralar sunmaktadır. Günümüzde kanyonda rafting, kano, tekne turları ile Base Jump ve Wingsuit atlayışları yapılmaktadır.
Kullanıcılar İçin Önemli Sürücü Uyarısı ve Yanlış Bilgi Düzeltmesi:
Araç Sürüş Riski: İnsan gücüyle oyulan 12 km’lik bu dar parkurda tehlikeli virajlar ve tüneller bulunmaktadır. Parkur boyunca araç dönüş yeri bulunmadığı için U dönüşü yapmak son derece risklidir; sürüş yapacakların çok dikkatli olması şarttır.
Doğru Bilgi: İnternette sıklıkla dolaşan “25 km’lik Karanlık Kanyon dünyanın en büyük ikinci kanyonudur” bilgisi yanlıştır. Dünyanın ikinci büyük kanyonu, Türkiye’de 77 km uzunluğuyla Uşak ilinde yer alan Ulubey Kanyonu’dur.
Kemaliye Müzesi (Eğin Etnografya Müzesi)
Kemaliye ve Apçağa Köyü gezilecek yerler listesi içinde, Kemaliye ilçe merkezinde yer alan ve adeta bir kent müzesi niteliği taşıyan yapı, bölgedeki görülmesi gereken en değerli tarihi kargir binalardan biridir. Aynı zamanda Kemaliye İlçesi Kültür Merkezi olarak da anılan yapı, 1800’lü yıllarda Ermeni kilisesi olarak inşa edilmiş olup özgün bir mimariye sahiptir. Müze haline getirilmeden önceki dönemlerde üst katı halı fabrikası, alt katı ise hapishane olarak hizmet vermiştir.
Günümüzde müzede 600’den fazla tescilli ve tarihi eser sergilenmektedir. Bu eserlerin en anlamlı özelliği, tamamının geçmişte bölge halkı tarafından bizzat kullanılmış ve yerel halk tarafından müzeye bağışlanmış eşyalardan oluşmasıdır.
Prof. Dr. Ali Demirsoy Doğa Tarihi Müzesi
2009 yılında Kemaliye’nin hemen girişinde, Fırat Nehri’nin kıyısına kurulan müze, Doğu Anadolu’nun doğa tarihi açısından en zengin merkezidir. Müze, 10 farklı üniversiteden 48 bilim insanının katılımıyla yürütülen “Kemaliye ve Çevresinin Biyo-çeşitlilik Açısından İncelenmesi” projesi kapsamında toplanan materyallere ev sahipliği yapmaktadır.
Müze içerisinde;
- Yöreden çıkarılan fosil örnekleri,
- Tek hücreli canlıların incelenebildiği özel mikroskop odası,
- Çeşitli zehirli ve zehirsiz omurgasız canlılar,
- Bölgeye özgü balık ve amfibi örnekleri,
- Yırtıcı kuş doldurmaları, bitki türleri ve hayvan iskeletleri yer almaktadır.
Apçağa Köyü ve Ahmet Kutsi Tecer Kültür Evi
Kemaliye ve Apçağa Köyü gezilecek yerler kültür duraklarından biri de, Edebiyat dünyamızın unutulmaz dizesi “Orda bir köy var, uzakta” şiirinin ilham kaynağı olan Apçağa Köyü, Türk edebiyatında mümtaz bir yere sahiptir. 1901 Kudüs doğumlu şair ve edebiyatçı Ahmet Kutsi Tecer’in babası Apçağa doğumludur. Sivas Milli Eğitim Müdürlüğü, MEB Yüksek Öğrenim Müdürlüğü ve 1950 yılında UNESCO Merkez Yönetim Kurulu Üyeliği yapan Tecer, yurt ve insan sevgisini işlediği eserleriyle tanınır.
Köyde yer alan Ahmet Kutsi Tecer Kültür Evi, aynı zamanda özgün bir etnografya müzesi olarak hizmet vermektedir. Müzede Ahmet Kutsi Tecer’in kişisel eşyalarının yanı sıra döneme ait nadide kitaplar, yöresel kıyafetler, ev eşyaları ve tarihi silahlar sergilenmektedir. Apçağa Köyü’nün en yüksek noktasına çıkıp tüm vadiye hâkim tepeden Kemaliye manzarasını ve Fırat Nehri’nin büyüleyici rengini izlemek, bölgedeki en huzurlu anlardan biridir.
Tarihi Lökhane ve Lök Tatlısı İmhanesi
Kemaliye ilçe merkezinde yer alan Lökhane, ilçenin en meşhur lezzet durağı ve kültür noktasıdır. Burası, bölgeye özgü geleneksel Lök tatlısının üretildiği yerdir. Sadece kuru dut ve cevizin bir araya getirilmesiyle yapılan bu doğal tatlı, geçmişte evlerde yapılırken günümüzde bu gelenek Lökhane çatısı altında yaşatılmaktadır.
Lök tatlısı, hiçbir katkı maddesi veya şeker eklenmeden, kuru dut ve cevizin özel dibeklerde yaklaşık 3 saat boyunca dövülerek macun kıvamına getirilmesiyle hazırlanır. Lökhane’de hem bu yapım sürecine tanıklık edebilir hem de Lök tatlısı eşliğinde yöresel diğer lezzetleri ve dibek kahvesini tadabilirsiniz.
Mani Yolu ve Kadınlar Çeşmesi
Kemaliye ilçe merkezinden yukarı mahalleye doğru uzanan Mani Yolu, taşların üzerine kazınmış yöresel Eğin manileriyle süslü, son derece keyifli bir yürüyüş parkurudur. Yürüyüş boyunca hem gurbet hem de sevda üzerine yazılmış duygusal Eğin manilerini okuyabilir, yolun sonunda yer alan tarihi Kadınlar Çeşmesi’nde serinleyebilirsiniz.
Tarihi Kemaliye Evleri ve Kapı Tokmakları
Sarp Munzur, Çaldağ, Harmancık ve Sarıçiçek dağlarının eteğinde, ahşap ve taşın mükemmel uyumuyla inşa edilen 200-300 yıllık tescilli Kemaliye evleri, özgün mimari dokusuyla görenleri büyülemektedir. Evlerin en ayıran detaylarından biri ise geleneksel demir işçiliğinin şaheseri olan kapı tokmaklarıdır. Mimaride eve gelen misafirin kadın mı yoksa erkek mi olduğunu çıkardığı sesten anlatan ince ve kalın sesli çift tokmaklar, Kemaliye kültürünün simgesidir. Sokak aralarında yapacağınız bir yürüyüş fotoğraf tutkunları için eşsiz kareler sunar.
Zincirlikaya ve Seyir Noktaları
Kemaliye ilçesinin hemen üzerinde heybetle duran devasa kaya kütlesi Zincirlikaya, kasabanın adeta sembolü konumundadır. Hem Kemaliye hem de Apçağa Köyü, 900 metrelik rakımları ve dağ yamaçlarındaki konumları sayesinde müthiş bakı noktalarına sahiptir.
Günün yorgunluğunu atmak için Fırat Nehri kıyısında yer alan çay bahçelerinde ve kahvehanelerde durup nehrin akışını izleyerek çayınızı yudumlayabilir; ardından yüksek seyir noktalarına çıkarak kanyonun, nehrin ve etrafı saran dağların panoramik manzarasını seyredebilirsiniz.
7 Bölge 7 Kent Projesi ve Kemaliye’nin Korunan Mirası
1998 yılında ÇEKÜL Vakfı liderliğinde başlatılan “Kendini Koruyan Kentler” hareketi, Türkiye’nin yedi farklı bölgesindeki tarihi kentleri ayağa kaldırmak ve kültürel miraslarını geleceğe taşımak amacıyla hayata geçirilmiştir. Bu vizyoner hareketin en önemli ayaklarından biri olan “7 Bölge 7 Kent” projesi; Doğu Anadolu Bölgesi’ni temsil eden Erzincan Kemaliye ile birlikte Türkiye’nin en özgün yedi yerleşimini tek bir koruma çatısı altında buluşturmuştur.
Proje kapsamında Kemaliye ile birlikte yer alan simge kentler şunlardır:
- Midyat (Güneydoğu Anadolu)
- Talas (İç Anadolu)
- Kastamonu (Karadeniz)
- Akseki (Akdeniz)
- Birgi (Ege)
- Mudanya (Marmara)
- Kemaliye & Apçağa Köyü (Doğu Anadolu)
Prof. Dr. Metin Sözen ve ÇEKÜL’ün Kemaliye Mimarisine Katkıları
ÇEKÜL Vakfı Başkanı Sayın Prof. Dr. Metin Sözen ve ekibinin öncülüğünde yürütülen bu tarihi çalışmalar, Kemaliye ve Apçağa Köyü’nün özgün ahşap-taş sivil mimarisinin envanterlenmesinde, korunmasında ve restore edilerek turizme kazandırılmasında hayati bir rol oynamıştır. Yapılan bu koruma bilinci ve belgeleme çalışmaları, Kemaliye’nin UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne giden yolculuğunun da en sağlam temeli olmuştur.
Kaynakça & Detaylı Bilgi: Kemaliye ve Apçağa Köyü’nde korunan, restore edilen tarihi konakların envanteri, restorasyon tarihçesi ve bölgedeki son gelişmeler hakkında detaylı bilgi edinmek için sayfamızın altındaki kaynakça bölümünü inceleyebilirsiniz.
Mimarisi ve Gizemli Kapı Tokmaklarıyla Erzincan Kemaliye ve Apçağa Evleri
Kemaliye ve Apçağa Köyü’ndeki tarihi evlerin bir kısmı aslına uygun restore edilerek koruma altına alınmıştır. Örneğin Apçağa Köyü’nde 1627 yılında yapılan tarihi cami hâlâ ayakta olup yerleşimdeki geleneksel evlerin yaşları 200 ile 300 yılın üzerindedir. Kemaliye ilçe merkezinde 100’den fazla yapı restore edilip kullanıma kazandırılırken, Apçağa Köyü içerisinde Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından tescillenmiş 9 adet tarihi ev bulunmaktadır.
Safranbolu ve Eskişehir Odunpazarı evleri gibi geleneksel Türk sivil mimarisinin Anadolu’daki en nadide örneklerinden olan Kemaliye evleri, eğimli araziye mükemmel uyumuyla dikkat çeker.
Kemaliye ve Apçağa Evlerinin Öne Çıkan Mimari Özellikleri
- Eğime Uyumlu Yerleşim: %45’e varan sarp eğimlere kurulan konutlar, eğime paralel ve dik yolların kenarlarına sıralanmıştır. Setler halinde yapılan bahçeler yeşil dokunun sürekliliğini sağlar.
- Kat Yapısı ve Süvüng Saçaklar: Evler genellikle 3–4 katlıdır. Girişin bulunduğu alt katlar en aktif kullanılan alanlardır. Üst katlarda sokağa doğru taşan çıkmalara “süvüng” adı verilen özel saçaklar eşlik eder.
- Hımış Tekniği: Yapımında ahşap çatkı aralarının kerpiçle doldurulduğu geleneksel “Hımış” tekniği ve özel taş işçiliği kullanılmıştır. Bu ustalığı yaşatan zanaatkârlar hâlâ bölgede yaşamaktadır.
- İç Mekân Modülü (Mağ): Evlerin iç boyutları 3–4 metrelik “mağ” adı verilen birim modüllerin katları şeklinde tasarlanmıştır. Dış cepheler düşey ahşaplarla kaplanmıştır.
- Dere Taşı Zemin ve Düz Dam: Odaların döşemelerinde “dere taşı” kullanılır. En üst katta yer alan dere taşı kaplı “düz dam” ise sadece bir çatı değil, aynı zamanda işlevsel bir yaşam alanıdır.
- İç Mekân Düzeni: Evlerde oda kapılarının açıldığı ortak alan olan Sofa (Aralık), manzarayı izlemeye yarayan bir basamak yüksekteki Divanhane, mutfak, kahve ocağı, kiler, dam ve ahır bölümleri yer alır.
Sesi ve Sembolleriyle Bin Yıllık Gelenek: Kemaliye Kapı Tokmakları
Kemaliye ve Apçağa evlerinin dünyaca ünlü en ayırt edici özelliği, ahşap kapılar üzerinde yer alan bin yıllık tarihi kapı tokmaklarıdır (tutamaçları). Günümüzde özgün örnekleri usta demirciler tarafından dökülen bu tokmaklar, sadece bir gereç değil, ev sahibinin sosyal hayatını ve inancını dışarıya yansıtan bir iletişim aracıdır:
- Cinsiyet Bildiren Çift Tokmak Sesi: Kapılarda biri büyük, diğeri küçük iki tokmak bulunur.
- Büyük Tokmak: Tok bir ses çıkarır; ev sahibi gelen misafirin erkek olduğunu anlar.
- Küçük Tokmak: İnce bir ses çıkarır; ev sahibi gelen misafirin kadın olduğunu anlar.
- Motiflerde Gizli Derin Anlamlar:
- Kuş Motifi: Ev sahibinin gurbette bir yakını veya hasreti olduğunu simgeler.
- Sağa Sola Ayrılan Kuş Kafası: Evin Müslüman bir aileye ait olduğunu gösterir.
- Öküz Motifi: Ailenin birlik ve beraberlik içinde yaşadığını anlatır.
- Yılan ve Akrep Motifleri: Şaman kültürünün izlerini taşıyan koruyucu sembollerdir.
MÖ 2. Yüzyıldan Günümüze: Kemaliye (Eğin) Tarihçesi
Kemaliye bölgesinde ilk yerleşimin MÖ 2. yüzyıla kadar uzandığı tahmin edilmektedir. Stratejik bir geçiş noktası olan bölge sırasıyla Asur, Pers, Makedonya (Büyük İskender), Roma, Bizans ve 1421 yılında Osmanlı İmparatorluğu hâkimiyetine girmiştir.
- Eğin İsminin Anlamı: Ermenice “göze, pınar” anlamına gelen Ağn sözcüğünün yanı sıra Eğin, Göktürkçede “cennet bahçesi” demektir. Nitekim ünlü seyyah Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde burayı “Meyvelerle dolu, bağ bahçe bir kasaba” olarak tanımlar.
- Kültürel Mozaik: 1019’da Vaspuragan Krallığı’na bağlı Ermenilerin, Yavuz Sultan Selim döneminde ise Kafkasya’dan gelen ailelerin yerleştirildiği bölge; Türk, Rum ve Ermeni kültürlerinin bir arada yaşadığı zengin bir mirasa sahiptir.
- Eğin’den Kemaliye’ye: 1921’de kurulan Misak-ı Milli Derneği’nin talebi üzerine, 21 Ekim 1922 tarihinde Eğin ismi Mustafa Kemal Atatürk’e atfen “Kemaliye” olarak değiştirilmiştir. İlçe 1926’da Malatya’ya, 1938’de ise Erzincan’a bağlanmıştır.
Sonuç: Doğu Anadolu’nun Korunan Cennetini Keşfedin
Erzincan Kemaliye ve Apçağa Köyü; tarihi değerlerine gösterdiği hassasiyet, korunan sivil mimarisi ve muazzam doğasıyla Doğu Anadolu rotalarının mutlaka görülmesi gereken durağıdır. Yolunuz Erzincan veya çevre illere düşerse; bin yıllık kapı tokmaklarına dokunmadan, Lök tatlısı gibi yerel lezzetleri tatmadan ve Fırat Nehri’ne karşı demli bir çay içmeden bölgeden ayrılmayın!
Erzincan Kemaliye ve Apçağa Köyü Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Erzincan’da bulunan Kemaliye ve Apçağa köyü ile ilgili sıkça sorulan soruları ve cevaplarını aşağıda bulabilirsiniz:
Kemaliye, Doğu Anadolu Bölgesi’nde yer alan Erzincan iline bağlı bir ilçedir. Erzincan il merkezinin güneybatısında, Fırat Nehri’nin (Karasu) kıyısında; Malatya, Elazığ ve Sivas il sınırlarının kesişim noktasında konumlanmıştır.
Apçağa Köyü, Erzincan’ın Kemaliye ilçesine bağlı tarihi bir köydür. İlçe merkezinin hemen güneyinde yer alan Apçağa Köyü ile Kemaliye arası sadece 6 km’dir ve araçla yaklaşık 10 dakikalık sürüş mesafesindedir.
Tarihi kaynaklarda ve yerel ağızda Abuçey, Abuçır veya Apçaka olarak da geçen Apçağa kelimesinin, bölgedeki eski yerleşimlerin ve su kaynaklarının varlığıyla ilişkili olarak “berrak su, pınar” ya da “sulak yer” anlamlarına geldiği ifade edilmektedir.
Ahmet Kutsi Tecer’in Türk edebiyatına kazandırdığı meşhur “Orda bir köy var, uzakta / O köy bizim köyümüzdür” dizeleriyle bilinen şiir, şairin babasının doğum yeri olan Erzincan Kemaliye’ye bağlı Apçağa Köyü için yazılmıştır.
Kemaliye denilince akla ilk gelen değerler şunlardır:
– Dünyanın en tehlikeli ve görkemli yollarından biri sayılan Kemaliye Taşyolu ve Karanlık Kanyon,
– Dut ve cevizin saatlerce dövülmesiyle yapılan katkısız Lök Tatlısı,
– Geleneksel mimarinin simgesi çift sesli Kapı Tokmakları,
– Tarihi 200–300 yıllık tescilli Kemaliye evleri,
– Uluslararası boyutta düzenlenen Base Jump (serbest düşüş) ve Wingsuit doğa sporları festivalleri.
Kemaliye ve Apçağa Köyü’nü ziyaret etmek için en ideal dönem ilkbahar (Nisan – Haziran) ve sonbahar (Eylül – Kasım) aylarıdır. İlkbaharda doğanın uyanışı, Fırat Nehri’nin coşkulu debisi ve yeşilin her tonu görülebileceği gibi; sonbaharda ise vadideki ağaçların sunduğu sarı ve kızıl renk paleti fotoğrafçılık ve doğa yürüyüşleri için mükemmel atmosfer sunar. Ayrıca doğa sporları festivalleri genellikle yaz başı (Haziran) döneminde düzenlenmektedir.
Kemaliye ilçe merkezi ve bağlı köyleri (Apçağa dâhil) tarih boyunca farklı kültürlerin hoşgörü içinde bir arada yaşadığı bir mozaiktir. Bölge genelinde Sünni ve Alevi Türkmen nüfus yan yana, komşuluk ve kültürel uyum içerisinde yaşamaktadır. Apçağa Köyü özelinde ise nüfus ağırlıklı olarak Sünni gelenekten gelmekle birlikte, ilçe genelindeki tüm köylerde bir arada yaşama kültürü hâkimdir.
Hayır, Apçağa Köyü geleneksel bir Türk yerleşimidir. Ancak Kemaliye (eski adıyla Eğin) ve çevresi 10. ve 19. yüzyıllar arasında Türk, Ermeni ve Rum topluluklarının birlikte yaşadığı zengin bir kültürel geçmişe sahiptir. Apçağa Köyü’ndeki sivil mimaride ve taş işçiliğinde geçmişte bölgede yaşamış ustalardan kalan mimari izler ve birikimler görülse de köyün tarihsel kimliği Türk kültürü üzerine şekillenmiştir.
Kemaliye evleri sokak turu, müzeler, Apçağa Köyü, Lök Evi ziyareti ve Karanlık Kanyon’da yapılacak bir tekne/araç turunu kapsayan dolu dolu bir gezi için en az 1 tam gün (tercihen 2 gün) ayırmanız tavsiye edilir.
Ayrıca İlgili Linkler:
Türkiye UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi
Doğu Anadolu Bölgesi antik şehirleri, tarihi kentleri
Doğu Anadolu Bölgesi fotoğrafları
Türkiye müzeler, antik şehir ve tarihi kentler
Erzincan İsmi Nereden Geliyor?
Kemaliye’de yapılan çalışmalar
Kemaliye Kapı Tokmakları Sırları
“Kemaliye (Eğin) Yerleşme Dokusu ve Evleri Üzerine Bir Araştırma”, Berrin Alper, Yayımlanmamış Doktora Tezi, İTÜ FBE, İstanbul, 1990.