Eski Halfeti gezilecek yerler, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’nin iki farklı şehrinde neredeyse yan yana bulunan benzersiz tarihi ve doğal güzellikleri kapsar. Etkileyici bir atmosfere sahip olan bölge, Güneydoğu’da mutlaka görülmesi gereken rotaların başında gelmekle birlikte, yakın zamanda sular altında kalan Roma kalıntılarının sergilenebilmesi için bir su altı projesinin başlatılması beklenmektedir. Birecik Barajı’nın yapımıyla sular altında kalan bu kadim coğrafya, ziyaretçilerine Fırat Nehri kıyısında unutulmaz bir deneyim sunar.
Eski Halfeti’nin Önemi ve Tarihi Dönüşümü
İnternet dünyasında Eski Halfeti ve çevresiyle ilgili sunulan bilgilerin büyük bir kısmı ne yazık ki birbirinin tekrarı olan sığ içeriklerden oluşmaktadır. yollardan.com olarak kültür varlıklarımızla ilgili araştırmaya dayalı, filtrelenmiş ve doğru bilgileri okurlarımıza sunmayı ilke ediniyoruz. Bu doğrultuda Halfeti’nin geçirdiği büyük dönüşümü ve bölge için taşıdığı kritik önemi titizlikle derledik.
Eski Halfeti’nin kaderini değiştiren en önemli kırılma noktası, Fırat Nehri üzerinde inşa edilen Birecik Barajı ve Hidroelektrik Santrali olmuştur. Yaklaşık 15 yıl süren yapım sürecinin ardından 2000 yılında barajın su tutmaya başlamasıyla birlikte, Güneydoğu Anadolu Bölgesi’ndeki 10’dan fazla tarihi yerleşim alanı sular altında kalmıştır. Bu tarihi kentler arasında yer alan kadim Halfeti ilçesinin yaklaşık %80’i de Fırat’ın serin sularına teslim olmuştur.
Yaşanan bu hüzünlü dönüşüm, zamanla bölgeye benzersiz bir atmosfer kazandırmış ve Eski Halfeti’yi yerli ile yabancı turistlerin odak noktası haline getirmiştir. Sular altında kalan mirasıyla mistik bir kimliğe bürünen ilçe, Nisan 2012’de kazandığı “Cittaslow” (Sakin Şehir) unvanı ile uluslararası alanda da tescillenmiştir. Günümüzde hem su altı arkeolojik potansiyeli hem de sakin şehir atmosferiyle Eski Halfeti gezilecek yerler arasında bölgenin en stratejik turizm noktalarından biri konumundadır.
Eski Halfeti Kısa Bilgiler Tablosu
| Parametre / Başlık | Detaylı Bilgi |
|---|---|
| Coğrafi Konum | Şanlıurfa’nın batısında, Gaziantep sınırına yakın, Fırat Nehri kıyısında yer alır. |
| Taşınma Nedeni | 2000 yılında Birecik Barajı’nın su tutması sonucu tarihi ilçe merkezinin %80’inin sular altında kalması. |
| Sular Altında Kalan Alanlar | 3 ana bölge / 10+ yerleşim: Eski Halfeti merkezi, Eski Savaşan (Belasur) Köyü, Çekem Köyü, Zeugma (kısmen), Apamea antik kenti ve Fırat kıyısındaki tarihi tarım alanları/höyükler. |
| Önemli Gezilecek Noktalar | 6 Ana Nokta: Eski Halfeti Taş Evleri, Rumkale, Batık Minare (Eski Savaşan Köyü), Çekem Köyü Kanyonu, Asma Köprü ve Tarihi Ulu Camii. |
| Turistik Unvanı | 2013 yılında Uluslararası Cittaslow (Sakin Şehir) ağına dahil olmuştur. |
| İdeal Gezi Süresi | Yarım gün (Yaklaşık 4–5 saat; tekne turu ve yürüyüş rotaları dahil). |
| Ulaşım Şekli | Kara yoluyla Eski Halfeti limanına ulaşılır; tarihi yapılara ve kanyonlara ulaşım tekne turları ile sağlanır. |
| İlginç Bilgi 1 (Endemik Flora) | Dünyada sadece Halfeti’de doğal olarak yetişen Karagül (Siyah Gül), başka bir bölgeye ekildiğinde rengini kaybedip kırmızıya döner. |
| İlginç Bilgi 2 (Mimari İzler) | Sular çekildiğinde veya berrak su altında bakıldığında tarihi taş evlerin çatıları ve avlu duvarları nehirden net bir şekilde seçilebilir. |
| İlginç Bilgi 3 (Film & Dizi Sektörü) | Sular altındaki mistik görüntüsü ve tarihi taş mimarisi nedeniyle birçok ulusal dizi ve film projesine doğal plato olmuştur. |
Eski Halfeti’de Ne Var?
Birecik Barajı’nın suları altında kaldıktan sonra ilçe merkezi birkaç kilometre iç kısma taşınarak Yeni Halfeti adıyla yeniden kurulmuştur. Bugün gezginlerin ziyaret ettiği, Fırat Nehri’nin kıyısında yer alan ve tarihi atmosferini koruyan asıl bölge ise Eski Halfeti’dir.
Eski Halfeti’ye geldiğinizde sizi karşılayan başlıca yapılar ve atmosfer şöyledir:
- Sular Altında Kalmış Bir Tarih: Baraj gölünün suları arasında yükselen minareler, yarıya kadar suya gömülmüş tarihi taş evler ve Fırat’ın kıyısındaki eski yaşam izleri.
- Geleneksel Kesme Taş Mimarisi: Bölgeye özgü sarımsı kesme taşlarla inşa edilmiş, terasları Fırat’a bakan tarihi Halfeti evleri ve dar, otantik sokaklar.
- Fırat Nehri Üzerindeki Yüzer Restoranlar: Nehir üzerine kurulan ahşap platformlarda yöresel Şanlıurfa ve Gaziantep lezzetlerini, Fırat balığını tadabileceğiniz mekanlar.
- Dünyada Sadece Burada Yetişen Karagül: Bölgenin kendine has toprak yapısı ve mikrokliması sayesinde sadece bu coğrafyada siyah renkte açan meşhur Karagül seraları ve yetiştirme alanları.
- Fırat Nehri Tekne Turları: Bölgedeki kanyonları, nehir boyunca uzanan tarihi kalıntıları, Rumkale’yi ve sular altındaki Savaşan Köyü’nü keşfetmenin en pratik ve ana yolu olan tekne turlarının kalkış iskelesi.
Fırat Nehri Tekne Turları
Eski Halfeti gezilecek yerler anlamında Eski Halfeti deneyiminin merkezinde tekne turları yer alır. İskeleden kalkan küçük veya büyük ölçekli tekneler, Fırat Nehri boyunca hareket ederek bölgenin en önemli tarihi ve doğal noktalarını kapsayan bir rota izler. Yaklaşık 1 ile 1,5 saat süren bu turlar sırasında nehir boyunca yükselen dik kanyonları, nehrin kıyısındaki tarihi kalıntıları, Rumkale’yi ve sular altındaki Savaşan Köyü’nü sudan izleme fırsatı bulursunuz. Bölgedeki birçok gezilecek noktaya karadan ulaşım zor veya imkansız olduğu için tekne turları bir opsiyon değil, Eski Halfeti gezisinin temel parçasıdır. Ancak bazı yerlere araçla da gidilebilinir; Şamran Kanalı ve Kantara Köyü gibi.
Savaşan Köyü’ne (Batık Minare) Arabayla Gidilir mi?
Sular altındaki meşhur Batık Minare’nin bulunduğu Savaşan Köyü‘ne (Gara Köyü) karadan ulaşan engebeli ve sapa bir köy yolu mevcuttur. Ancak bu kara yolu sizi doğrudan suyun kenarındaki o ikonik batık minare manzarasının merkezine indirmez; köyün üst kısımlarında bırakır ve oldukça zahmetli bir sürüştür. Bu nedenle Savaşan Köyü’nü ve Batık Minare’yi yakından görüp fotoğraf çekmenin en konforlu ve doğru yolu, Eski Halfeti limanından kalkan tekneleri kullanmaktır.
Eski Halfeti ve Çevresinde Yapılacaklar: Sıra Dışı Deneyim Rehberi
Eski Halfeti sadece tarihi taş sokaklarında yürüyüp manzara seyredilecek bir durak değil yani Eski Halfeti gezilecek yerler listesinden ibaret değildir; Fırat Nehri’nin dingin sularında ve kanyonların arasında eşsiz deneyimler sunan yaşayan bir coğrafyadır. Birecik Barajı’nın su tutmasıyla oluşan mistik atmosfere dokunmak, bölgenin gurme lezzetlerini tatmak ve Cittaslow (Sakin Şehir) ruhunu hissetmek için geziniz sırasında mutlaka deneyimlemeniz gereken başlıca aktiviteleri aşağıda sıraladık.
- Fırat Nehri Üzerinde Tekne Turuna Çıkın: Eski Halfeti gezisinin olmazsa olmazı limandan kalkan teknelere binmektir. Fırat Kanyonu boyunca süzülürken dik kayalıkları, su üzerindeki mağaraları ve Rumkale’nin görkemli duruşunu nehirden izleme fırsatı yakalarsınız.
- Batık Minare ve Savaşan Köyü’nde Mistik Fotoğraflar Çekin: Tekne turunun en ikonik noktası olan Eski Savaşan Köyü’nde, yarıya kadar suya gömülmüş minarenin ve terkedilmiş taş evlerin sunduğu sürreal manzarayı kadrajınıza alın.
- Rumkale’yi Nehir Seviyesinden ve Seyir Terasından İzleyin: Merzimen Çayı ile Fırat’ın birleştiği stratejik tepeye kurulan Rumkale’yi tekneyle etrafından dolanarak inceleyin; imkanınız varsa kale çevresindeki hakim tepelerden kanyonun panoramik fotoğrafını çekin.
- Fırat Kenarındaki Yüzen Restoranlarda Yöresel Yemekler Yiyin: Nehir üzerine kurulmuş duba restoranlarda oturup Halfeti’ye özgü Şabut Balığı veya meşhur Halfeti Patlıcan Kebabı tadarak Fırat’ın eşsiz manzarasına karşı dinlenin.
- Karagül Seralarını Ziyaret Edin: Dünyada yalnızca bu coğrafyanın toprağı ve iklimiyle siyah renkte açan endemik Karagül’ü (Siyah Gül) yerinde görün. Serakent veya yerel yetiştiricilerin alanlarında bu özel çiçeği koklayıp Karagül reçeli, kolonyası veya çayı gibi yöresel ürünlerden satın alın.
- Tarihi Taş Sokaklarda ve Asma Köprüde Yürüyüş Yapın: Sualtında kalmayan üst kısımlardaki özgün kesme taş evlerin bulunduğu dar sokaklarda kaybolun. Eski Halfeti’yi karşı kıyıya bağlayan asma köprü üzerinden yürüyerek nehrin ve batan güneşin büyüleyici rengini seyredin.
- Kanyon Boyunca Kano veya Deniz Bisikleti Deneyin: Kalabalıktan uzaklaşıp Fırat’ın sakin sularını bireysel olarak keşfetmek isterseniz, sahil kenarından kiralayabileceğiniz kano veya deniz bisikletleri ile kanyon aralarında sessiz bir gezintiye çıkın.
Eski Halfeti Görülmesi Gereken Gezilecek Yerler
Eski Halfeti ve çevresi, Fırat Nehri’nin dingin suları ile tarihi dokunun iç içe geçtiği benzersiz bir coğrafyadır. Birecik Barajı’nın suları altında kalan yapılar, bölgenin tarih boyunca ev sahipliği yaptığı medeniyetlerin izleri ve doğanın sunduğu nadir güzellikler bu rotayı özel kılmaktadır.
Eski Halfeti’de gezilecek yerlerin bir kısmı doğrudan karadan yürüyerek keşfedilebilirken, Rumkale, kanyonlar ve Savaşan Köyü gibi ikonik noktalar ise nehir üzerinden düzenlenen tekne turları esnasında görülmektedir. Bu nedenle Eski Halfeti gezisini planlarken hem karadaki tarihi sokakları hem de Fırat üzerindeki tekne rotasını kapsayan bütüncül bir program yapmak gerekir.
Eski Halfeti ve Fırat Nehri rotası üzerinde mutlaka görmeniz gereken Eski Halfeti gezilecek yerler başlıca şunlardır:
- Eski Halfeti Taş Evleri ve Sokakları
- Halfeti Ulu Cami
- Rumkale
- Savaşan Köyü (Batık Minare ve Gara Köyü)
- Çekem Mahallesi ve Batık Camii
- Karagül Seraları ve Karagül Evi
- Eski Halfeti Asma Köprüsü (Kanyon Köprüsü)
- Kral Kızı Mağarası ve Fırat Kanyonları
- Kantara Köyü ve Değirmendere
- Şamran Kanalı ve Tarihi Su Yolları
Eski Halfeti Taş Evleri ve Sokakları
Eski Halfeti gezilecek yerler listesinin ilk durağı ve Eski Halfeti’nin mimari karakterini oluşturan en önemli unsur, bölgeden çıkarılan sarımsı kesme taşlarla inşa edilmiş geleneksel konak ve evlerdir. Nehre paralel uzanan ve birbirinin manzarasını kesmeyecek şekilde yamaçlara konumlanan bu yapılar, sivil mimarinin en zarif örneklerindendir. Dar ve taş döşeli sokaklarda yürürken ahşap oymacılığı, taş işçiliği ve teras mimarisinin detaylarına tanıklık edebilirsiniz.
Halfeti Ulu Cami
Eski Halfeti gezilecek yerler listesinin ikinci durağı 1807 yılında inşa edildiği bilinen Halfeti Ulu Cami, Fırat Nehri’nin hemen kıyısında yükselen tarihi bir ibadethanedir. Kesme taştan yapılan cami, Birecik Barajı’nın su tutmasıyla birlikte taban seviyesine kadar suya gömülmüştür. Suyla çevrili yapısı ve nehir kıyısındaki duruşuyla ilçenin simge tarihi eserlerinden biri kabul edilir.
Rumkale
Belki de Eski Halfeti gezilecek yerler listesinin en önemli durağı olan Fırat Nehri ile Merzimen Çayı’nın birleştiği noktada, dik kayalıklar üzerine kurulmuş heybetli bir kale olan Rumkale; antik dönemlerden Osmanlı’ya kadar pek çok medeniyete ev sahipliği yapmıştır. Hristiyanlık tarihi ve Hz. İsa’nın havarilerinden Yuhanna açısından da büyük bir dini öneme sahip olan kale; içerisinde yer alan Aziz Nerses Kilisesi, Barşavma Manastırı ve devasa su sarnıçlarıyla öne çıkar. Rumkale, tekne turlarının en görkemli duraklarından biridir.
Savaşan Köyü (Batık Minare ve Gara Köyü)
Eski Halfeti limanından kalkan teknelerin Rumkale’den sonraki durağı, kalenin biraz daha kuzeyinde yer alan Eski Savaşan Köyü veya bilinen eski adıyla Belasur’dur. Halfeti denildiğinde akla gelen ve internette sıkça karşılaştığınız, suların ortasından tek başına yükselen o meşhur Batık Minare işte bu eski köyün sınırları içerisindedir.
Burada önemli bir karışıklığı önlemek gerekir: Sular altında kalan tarihi yerleşim Eski Savaşan Köyü’dür; köy sakinleri suların yükselmesiyle birlikte Yeni Savaşan Köyü adıyla kurulan yeni yerleşime nakledilmiştir.
Güneydoğu Anadolu’nun geleneksel taş ev mimarisinin tüm zarif özelliklerini barındıran Eski Savaşan Köyü; teraslı yapısı, tarihi dokusu ve mistik atmosferiyle Eski Halfeti ve Rumkale gibi mutlaka gezilip fotoğraflanması gereken duraklardan biridir. Rumkale ve Eski Savaşan Köyü’nü kapsayan bu tekne turu rotası yaklaşık olarak yarım gününüzden biraz fazla zaman almaktadır.
Şüphesiz Birecik Barajı inşa edilmeseydi Halfeti bu kadar erken ve genelde bu hüzünlü çehresiyle tanınmayacaktı. Baraj suları bölgenin turizm potansiyelini artırıp dünya çapında bir ün kazandırmış olsa da ne yazık ki Fırat’ın suları altında kalan daha pek çok tarihi eseri ve medeniyet izini belki de hiçbir zaman öğrenemeyeceğiz.
Çekem Mahallesi ve Batık Camii
Eski Halfeti merkezinden Savaşan Köyü’ne doğru giderken nehir kıyısında yer alan Çekem Mahallesi, baraj sularının en belirgin şekilde etki ettiği noktalardan biridir. Sular altında kalan evlerin üst katları ve su yüzeyinde kalan yarım cami yapısıyla, Halfeti’nin baraj öncesi yaşamına dair hüzünlü ve etkileyici bir manzara sunar.
Halfeti’nin Gizemli Sembolü: Karagül (Siyah Gül)
Halfeti gezisi sırasında karşılaşacağınız en şaşırtıcı ve özel detaylardan biri de sadece bu coğrafyaya özgü olan Siyah Gül (Karagül)’dür. Dünyanın başka hiçbir yerinde doğal olarak yetişmeyen bu nadide çiçek, adeta Halfeti’nin mikroklimalı toprağı ve Fırat Nehri’nin iklimiyle bütünleşmiştir.
Karagül ile ilgili en büyüleyici gerçek ise onun başka hiçbir yere adapte olamamasıdır. Bu özel gülün tohumunu veya fidesini alıp başka bir şehre ya da bölgeye dikseniz dahi açan çiçek siyah değil, standart kırmızı tonlarında olmaktadır. Hatta Halfeti’nin kendi toprağından bir sepet dolusu alıp başka bir yere götürseniz ve tohumu o toprağa ekseniz bile gül yine siyah olarak açmamaktadır. Siyah rengini yalnızca Halfeti’nin özgün hava şartları, Fırat’ın su dengesi ve bölge toprağının kendine has pH bileşimi bir araya geldiğinde veren Karagül, ilçenin Cittaslow (Sakin Şehir) kimliğiyle de özdeşleşmiş durumdadır.
Eski Halfeti Asma Köprüsü (Kanyon Köprüsü)
Eski Halfeti’nin nehir kıyısını kanyonun karşı tarafına bağlayan ve yayalar için yapılan asma köprü, özellikle akşam saatlerinde nehrin ve taş evlerin panoramik fotoğrafını çekmek isteyenlerin ilk uğrak noktasıdır. Köprü üzerinden Fırat Nehri’nin ve kıyı boyunca uzanan yüzer restoranların görüntüsü oldukça etkileyicidir.
Kral Kızı Mağarası ve Fırat Kanyonları
Tekne turu esnasında sarp kayalıklar boyunca ilerlerken Fırat Kanyonu’nun doğal yapısını ve kayalara oyulmuş tarihi sığınakları görebilirsiniz. Bu yapılardan en bilineni, Roma veya Bizans döneminde kayalıkların içine oyularak yapılan ve efsanelere konu olan Kral Kızı Mağarası‘dır.
Kantara Köyü ve Değirmendere
Eski Halfeti çevresinde doğa yürüyüşü ve sakinlik arayanlar için öne çıkan Kantara bölgesi ve Değirmendere vadisi, baraj sularının ulaşmadığı iç kesimlerde yer alır. Doğal su kaynakları, eski su değirmeni kalıntıları ve yeşil dokusuyla Halfeti’nin farklı bir yüzünü gösterir.
Şamran Kanalı ve Tarihi Su Yolları
Bölgede antik dönemlerden beri kullanılan su iletim kanallarının ve taş kemerlerin kalıntıları, Fırat Nehri’nin çevresindeki tarımsal geçmişi gözler önüne serer. Doğa ve tarih meraklılarının trekking rotalarına dahil ettiği bu su yolları, bölgenin mühendislik geçmişini yansıtır.
Eski Halfeti Gezi Rehberi: Tekne Turları, Konaklama ve Yeme-İçme
Eski Halfeti gezinizi planlarken tarihi alanları keşfetmenin yanı sıra Fırat Nehri üzerindeki aktiviteleri, konaklama seçeneklerini ve yöresel lezzetleri tek bir rota dâhilinde değerlendirebilirsiniz.
Fırat Nehri Tekne Turları ve Rotaları
Eski Halfeti limanından kalkan tekneler gezinin ana omurgasını oluşturur. Turlar genellikle iki farklı konseptte yapılır:
- Paylaşımlı (Dolmuş) Tekne Turları: Belirli bir yolcu sayısına ulaştıkça kalkan, kişi başı ücret ödenen ve ortalama 1 – 1,5 saat süren standart turlardır.
- Özel Tekne Kiralama: Aileniz veya grubunuzla daha esnek vakit geçirmek, fotoğraf molalarını uzatmak istediğinizde tercih edebileceğiniz saatlik kiralama seçeneğidir.
- Rota: Limandan hareket eden tekneler kanyonlar arasından süzülerek öncelikle Rumkale‘nin önüne yanaşır. Burada verilen fotoğraf molasının ardından sular altındaki Savaşan Köyü (Batık Minare) noktasına ulaşılır ve dönüşe geçilir.
Eski Halfeti’de Yeme-İçme ve Yüzer Restoranlar
Halfeti’de yemek deneyimi doğrudan Fırat Nehri’nin üzerinde yaşanır. Kıyı boyunca sıralanan ahşap yüzer restoranlarda (dubalar üzerinde kurulan mekanlar) hem Gaziantep hem de Şanlıurfa mutfağının lezzetlerini tadabilirsiniz.
- Yöresel Lezzetler: Fırat Nehri’nden çıkan Şabut Balığı (otantik bir tat arayanlar için), Halfeti’ye özgü Patlıcan Kebabı, Haşhaş Kebabı ve Çiğ Köfte öne çıkan lezzetlerdir.
- Mekan Mimarisi: Yemek yerken hemen altınızdan süzülen Fırat suyunun serinliği ve karşı kıyıdaki taş evlerin manzarası eşlik eder.
Eski Halfeti’de Konaklama Seçenekleri
Eski Halfeti küçük bir yerleşim yeri olduğu için konaklama kapasitesi sınırlıdır, ancak otantik bir deneyim sunar:
- Tarihi Taş Konaklar: Eski Halfeti’nin restore edilmiş tescilli taş konakları, butik otel olarak hizmet vermektedir. Fırat manzaralı terasları ve tarihi dokusuyla büyüleyici bir atmosfer sunar.
- Gaziantep veya Şanlıurfa Merkezli Konaklama: Bölgeyi günübirlik gezmek isteyenler, yaklaşık 1,5-2 saatlik mesafedeki Şanlıurfa veya Gaziantep şehir merkezindeki otellerde konaklayarak Halfeti’ye geçiş yapabilirler.
Halfeti Tarihçesi
Yazımıza geçmeden önce belirtmekte fayda var; Birecik Barajı’ndan dolayı (artık ismi Birecik – Nizip Barajı) büyük çoğunluğu sular altında kalan ilçenin adı Eski Halfeti’dir ki yazımızda buradan bahsedeceğiz. Eski Halfeti, sular altında kaldıktan sonra ise kent, Yeni Halfeti olarak 15 km kadar uzakta tekrar kurulmuştur.
Halfeti, Gaziantep ilimize 100 km kadar yakın olmasına rağmen, Şanlıurfa’nın bir ilçesidir ve şehir merkezine 120 km mesafededir. Fırat nehrinin sol tarafı Gaziantep’e, sağ tarafı ise Şanlıurfa’ya aittir.
Okuyan ve araştıran insanların bildiği üzere, Anadolu’ya birçok medeniyet ev sahipliği yapmış ve özellikle antik Mezopotamya uygarlıkları, medeniyetleri bu toprakların daha da ileriye gitmesinde rol oynamıştır. Şanlıurfa’nın bir ilçesi olan eski Halfeti de Anadolu toprakları ile Mezopotamya topraklarının kesiştiği bir köşe taşıdır.
M.Ö. 2000’li yıllarda Mezopotamya’da bulunan Asurlular ticaret yapmak için Anadolu’ya kervanlarla geçerken, özellikle kalay, kumaş, parfüm satmak için Halfeti’de de durmuşlardır. Fakat o zamanlar ki adı Halfeti olmadığı gibi Rumkale’dir. Neden özellikle kalay derseniz, şu şekilde bir cevapla karşılaşırsınız; çünkü zaman Orta Tunç Çağı’dır. Asurlar (Asurlular) himayesinde olan Rumkale (şimdiki Halfeti’nin birkaç km kuzeyinde), daha sonraları yıldızı parlayan Hititler’in himayesine girmiştir. Burada konunun çok dışına çıkmadan ek bir bilgi de vermek gereklidir: Hititler, Anadolu’ya egemen olduklarında artık Anadolu kendi sanatlarında ustalaşacaktır. Bu dönemlere ait tarihi eserleri Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde görmek mümkündür.
Biz yine dönelim konumuza. Asur ve Hititlerden sonra Halfeti ve çevresi M.Ö.600’lü yıllarda tekrar güçlenen Babil İmparatorluğu himayesine girmiştir. Halfeti olduğu yerde durmasına rağmen egemenliği altına girdiği imparatorluklar veya medeniyetler değişmektedir. Babil imparatorluğunu fetheden Perslerin de Büyük İskender (III. Aleksandros)’e yenilmesiyle Halfeti, Makedonların eline geçmiştir. Ama zaten Güneydoğu Anadolu bölgemizdeki birçok tarihi kent veya yerleşim yerinin tarihçesi de bu şekilde değil midir?
Halfeti’de Roma İzleri
Güneydoğu Anadolu bölgesi Roma imparatorluğu hakimiyetine geçince Rumkale, Orshoene eyaleti içinde yer almış ve önem kazanmaya başlamıştır. M.S. 200’lü yıllarda da Bizans toprağı olmuştur. Ömer bin Hattab (İslam devletinin Ebu Bekir’den sonraki Halifesi) zamanında, Anadolu’ya yapılan baskınlar neticesinde Şanlıurfa’nın Arapların eline geçmesine rağmen, Rumkale olduğu gibi kalmıştır. 1126 yılında Kudüs Kralı I. Baudouin Boulognelu, Rumkale’yi Ermeni prensi Gog-Vasil’in elinden almıştır ve 1150 yılında ise Urfa Kontesi Beatrice burayı Ermeni Katolikos (Doğu Hristiyanlığında bir kilise ünvanı)’una teslim etmiştir.
Döneminin ünlü komutanı, Cengiz Han’ın torunu İlhanlılar’ın kurucusu olan Hülagu Han da burayı 1260 yılında ele geçirmiştir. 1292 yılında bu kez Memluk Sultanı Eşref, Mısır ordusuyla Rumkale’yi ele geçirir.
1516 yılında ise Mercidabık savaşını kazanan Yavuz Sultan Selim komutasındaki Osmanlı ordusu Rumkale’yi ele geçirir ve burada Memluk egemenliğine son verir. Yavuz Sultan Selim’in güneye doğru ilerlemesi üzerine Rumkale eski stratejik önemini yitirir. 1800’lü yıllarda surlarının harap olması ve nüfusun 5 – 10 hane kadar azalması nedeniyle, burada yaşayanlar Fırat’ın karşı kıyısına (Eski Halfeti) nakledilmişlerdir. Aslında bu anlamda da Eski Halfeti ve Rumkale birbirinden ayrılmaz ikilidir.
Burası tarihi boyunca çeşitli isimler almıştır; Şitamrat (Asurlar), Urima (Yunanlar), Kal’a Rhomeyta (Süryaniler), Romaion Koyla (Bizanslılar), Kal’at-ül Müslimin (Memlükler), Rumkale veya Urumgala (Osmanlılar).
Rumkale Tarihçesi
Halfeti’nin ilk yerleşim yeri aslında bu kaledir; bu nedenle Eski Halfeti ve Rumkale birbirini tamamlayan ayrılmaz bir ikilidir. Gezinizde ve fotoğraflarda göreceğiniz üzere üç tarafı sularla çevrili olan kale, Merziman Çayı ile Fırat Nehri’nin birleştiği noktadadır. Rumkale çok heybetli olmakla birlikte, 1838 yılında burayı ziyaret eden Mareşal Helmuth Von Moltke “kayanın nerede bittiğini, insan eserinin nerede başladığını kestiremediğini” söylemiştir.
Rumkale’nin önemi Asurlular tarafından bilinmekteydi. Ancak şu anda görülen tarihi yapılar Helenistik ve Roma dönemine ait yapılardır. Özellikle surlar, kayaların yontulmasıyla yapılmıştır. Kalenin güney kesiminde (ana toprak ile tek bağlantısı olan yer) 30 metre yüksekliğinde, 20 metre genişliğinde insan yapımı hendek bulunmaktadır.
Rumkale 120×230 metre ölçülerindedir. Toplamda 7 adet burç bulunmaktadır. Kuzey tarafında ise birçok mazgal pencere yer alır. Kalenin içinde Aziz Nerses Kilisesi, Barşavma Manastırı, su sarnıçları, helezonik su kuyusu ve çok sayıda harabe halinde yapı vardır. Helezonik su kuyusu 8 metre genişliğinde ve 75 metre derinliğindedir.
Rumkale 1200’lü yıllarda Ermeni piskoposunun koltuğu olmuştur. Hz. İsa’nın havarilerinden Yuhanna (Johannes)’in Roma döneminde buraya geldiği ve kayadan bir oyma odada İncil’in nüshalarını çoğalttığı rivayet edilir.
Eski Halfeti ve Rumkale Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Eski Halfeti, Rumkale ve sular altındaki tarihi köyleri kapsayan bu eşsiz coğrafyayı ziyaret etmeden önce rotanızla ilgili aklınıza takılabilecek bazı lojistik ve tarihi detaylar olabilir. Gezinizi kusursuz bir şekilde planlayabilmeniz ve bölgenin dinamiklerini daha iyi kavrayabilmeniz için ziyaretçiler tarafından en çok merak edilen soruları ve yanıtlarını aşağıda derledik.
Eski Halfeti, 2000 yılında Birecik Barajı’nın su tutmasıyla büyük bir kısmı sular altında kalan, taş evlerin, kanyonun ve turistik faaliyetlerin (tekne turları vs.) bulunduğu tarihi yerleşim yeridir. Yeni Halfeti ise baraj sularının yükselmesi nedeniyle ilçe sakinlerinin taşındığı, tarihi dokusu olmayan modern yerleşim alanıdır. Gezilecek yerler tamamen “Eski Halfeti” bölgesindedir.
Rumkale, Merzimen Çayı ile Fırat Nehri’nin kesiştiği noktada sularla çevrili bir yarımada konumundadır. Eski Halfeti üzerinden karayolu ile kaleye doğrudan araçla geçiş imkanı yoktur. Rumkale’yi ve heybetli surlarını yakından görmenin en pratik, güvenli ve keyifli yolu Eski Halfeti limanından kalkan tekne turlarına katılmaktır.
Eski Savaşan Köyü’ne (Belasur) yukarıdan inen engebeli yollar bulunsa da bu yollar turistik araç trafiği için pratik ve uygun değildir. Suların ortasında tek başına duran o meşhur minareyi ve sular altındaki taş evleri yakından fotoğraflamanın en mantıklı yolu tekne turuna çıkmaktır.
Standart güzergahlı tekne turları genellikle 1 ile 1.5 saat arasında sürmektedir. Tekneler Eski Halfeti sahilinden hareket eder, Fırat Nehri üzerinde kanyon boyunca ilerleyerek Rumkale’nin etrafından dolaşır. Ardından batık Eski Savaşan Köyü’ne (Batık Minare) ulaşır ve burada verilen kısa fotoğraf molasının ardından başlangıç noktasına geri döner.
Fide veya tohum alıp evinizde yetiştirebilirsiniz, ancak açan gül siyah olmayacaktır. Karagül; o koyu siyah rengini sadece ve sadece Halfeti’nin sahip olduğu özel mikroklima, toprağındaki pH dengesi ve Fırat’ın yeraltı sularından alır. Başka bir coğrafyaya ekildiğinde standart koyu kırmızı veya bordo renklerde çiçek açar.
Bölgeyi hakkıyla gezmek için yarım gün (yaklaşık 4-5 saat) ayırmanız yeterlidir. Bu süre zarfında Eski Halfeti sokaklarında dolaşabilir, 1.5 saatlik tekne turuyla Rumkale ve Eski Savaşan Köyü’nü görebilir ve Fırat kenarındaki restoranlarda yöresel lezzetlerin (örneğin şabut balığı veya patlıcan kebabı) tadına bakabilirsiniz.
Ayrıca İlgili Linkler:
Güneydoğu Anadolu bölgesi antik kentler tarihi şehirler
Güneydoğu Anadolu bölgesi antik kent ve tarihi şehir fotoğrafları
Türkiye müzeler, antik şehir ve tarihi kentler