Onar Köyü, Malatya ilinin Arapgir ilçesi sınırları içinde yer alan ve Doğu Anadolu Bölgesi’nin en önemli tarihi yerleşimlerinden biri olmasına rağmen, güzergâh olarak biraz sapa kaldığından pek bilinmeyen saklı bir değerdir. Buna rağmen son yıllarda Arapgir ilçesinde düzenlenen Uluslararası Malatya Fotokamp etkinliği sayesinde adını daha geniş kitlelere duyuran Onar Köyü, eşsiz tarihi alanlarını ve kaya mezarlarını dileriz vandalizme kurban etmez. Özellikle Anadolu’nun bilinen en eski Cemevi’ne ve Roma Dönemi kaya mezarlarına ev sahipliği yapan Arapgir Onar Köyü; kahverengi ve sarı tonlardaki coğrafyanın ortasında, adeta bir vaha gibi yeşillikler içerisinde ziyaretçilerini beklemektedir.
Onar Köyü’nün Önemi ve Tarihi Zenginlikleri
Eğer Doğu Anadolu Bölgesi tarihi yerler, antik kentler ve kültür rotaları ile ilgili bir seyahat planı yapıyorsanız, Onar Köyü kesinlikle güzergâhınızda yer almalı. Köyün hemen yanındaki yamaçta bulunan ve bölgenin tarihi önemini gözler önüne seren Roma Dönemi kaya mezarları hakkında birkaç yüzeysel araştırma yapılmış olsa da ne yazık ki henüz detaylı bir çalışma yürütülmemiş ve alan resmi olarak koruma altına alınmamıştır. Bu köklü mirasa, köyde yaşayan bölge halkı tamamen kendi imkânlarıyla sahip çıkmaktadır.
Onar Köyü’nü bölge için benzersiz kılan en büyük önem ise hiç şüphesiz Anadolu’nun en eski Cemevi’ne ev sahipliği yapıyor olmasıdır. Günümüzde köyde iki ayrı Cemevi bulunuyor. Bunlardan biri modern bir mimariye sahipken, diğeri ise yüzyıllara meydan okuyan ve uzun bir koridordan geçilerek girilen tarihi Büyükocak Cemevi’dir. Her iki Cemevi de günümüzde hâlâ ibadete açıktır ve içlerinde tarihi eşyalar ile otantik giysiler barındırmaktadır. Ayrıca modern Cemevi binasında, Onar Köyü ve çevresinde gün yüzüne çıkarılan Göktürkçe yazılı mezar taşları ile çok sayıda antik eser sergilenmektedir.
Yerel sözlü gelenekte ve Alevi-Bektaşi kültür kaynaklarında, Pir Sultan Abdal’ın Çaldıran Savaşı sonrası dönemde ve takibat yıllarında bir süre Onar Köyü’ne sığındığı, hatta Büyükocak Cemevi’nde kaldığı yönünde güçlü bir anlatı bulunmaktadır.
Onar Köyü Hakkında Kısa Bilgiler Tablosu
| Kategori | Detaylar ve Açıklamalar |
|---|---|
| Konumu | Malatya il merkezine yaklaşık 110 km, Arapgir ilçe merkezine 15 km mesafede, tarihi vadiler ve kayalık yamaçlar üzerine kurulmuş otantik bir Anadolu köyü. |
| Tarihsel ve Kültürel Önemi | Anadolu’daki bilinen en eski tescilli cemevine ev sahipliği yapar. Horasan erenlerinden Şeyh Hasan Onar tarafından kurulmuş; Oğuzlar’ın Bayat boyuna dayanan köklü bir Alevi-Türkmen yerleşimi ve ocak merkezidir. |
| Öne Çıkan Eserler ve Yapılar |
|
| Tarihi Belgeler ve Bilgiler | Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad dönemine ait 1224 tarihli Zaviye Vakfiyesi (Berat) ile köyün ve cemevinin kuruluş tarihi resmi arşivlerle belgelenmiştir. |
| İlginç Bilgiler ve Efsaneler |
|
Onar Köyü Yolu Nasıldır ve Onar Köyü’ne Nasıl Gidilir?
Fırat Nehri üzerindeki Keban Barajı’nın kollarından birine yakın bir konumda bulunan Onar Köyü, Malatya’nın Arapgir ilçesi sınırlarında yer alsa da adeta Malatya, Elazığ, Tunceli ve Erzincan illerinin kesişim noktasına daha yakındır. Uzun tarlaların arasından geçen dar ve nispeten kötü bir asfalt yolun sonunda, güleç ve keyifli insanların yaşadığı Onar Köyü’ne ulaşmak, köy çevresindeki ve içerisindeki tarihi eserleri görmek gerçekten son derece keyif vericidir.
Bölge Şehirlerinden Onar Köyü’ne Ulaşım
Sivas Divriği ve Erzincan Kemaliye istikametinden Onar Köyü’ne gitmek için öncelikle Arapgir ilçesine ulaşmanız gerekmektedir. Kemaliye – Arapgir arasındaki yol Fırat Nehri boyunca uzanır ve virajlı yapısıyla dikkat gerektirir. Özellikle Ocak Köyü’ne yaklaştıkça yol oldukça keskin virajlarla devam eder; fakat sunduğu manzara bir o kadar nefes kesicidir. Bu arada Ocak Köyü de tıpkı Onar Köyü gibi bölgede mutlaka ziyaret edilmesi gereken tarihi bir Alevi köyüdür. Arapgir’e yaklaştıkça yol düzleşir ve sürüş daha konforlu bir hal alır. Anadolu Selçuklu mimarisinin şaheseri Divriği Ulu Cami ve Şifahanesi’ne ev sahipliği yapan Divriği ile Arapgir arasındaki yol ise Kemaliye hattına kıyasla nispeten daha rahattır.
Elazığ ile Onar Köyü arasındaki yol düz ancak dar bir asfalttır. Tıpkı Elazığ rotasında olduğu gibi Malatya ile Onar Köyü arasındaki yol da gayet düz bir güzergâha sahiptir.
Onar Köyü Yolunda Nelere Dikkat Edilmeli?
Peki, Onar Köyü yolunda seyahat ederken nelere dikkat etmek gerekir?
Eğer bölgeyi yaz mevsiminde ziyaret edecekseniz yanınıza mutlaka bolca su almalı ve yol üstünde uzun molalar vermekten kaçınmalısınız; nitekim bölgede yazın en yakıcı sıcaklarını bizzat tecrübe edebilirsiniz. Karasal iklimin hâkim olduğu bu coğrafyada yazın seyahat etmek zaman zaman zorlayıcı olabileceği gibi insana derin bir yalnızlık hissi de verir. Ancak alabildiğine mavi bir gökyüzünün altında, sarının her tonuna bürünmüş bu topraklarda yolda olmak enfes bir duyguyu da beraberinde getirir: dinginlik.
Arapgir Onar Köyü Tarihi Cemevi: Anadolu’nun İlk Cemevi
Bir Alevi köyü olan Onar Köyü girişindeki modern Cemevi binasından farklı olarak, köy içinde evlerin arasında saklanmış Anadolu’nun bilinen ilk Cemevi olan Büyükocak Cemevi yer almaktadır. Anadolu’nun en eski Cemevi unvanını taşıyan bu yapı, dışarıdan bakıldığında fark edilmeyecek gizlilikte inşa edilmiş olup, koridor biçimindeki girişi hariç bu özgün mimari özelliğini günümüzde hâlâ korumaktadır. Her yıl ortalama 5.000 kişinin ziyaret ettiği ve 1224 yılında inşa edilen bu tarihi Cemevi’nin geçmişini ve manevi ruhunu tam olarak anlayabilmek için öncelikle Onar Köyü tarihine göz atmak gerekmektedir.
Cemevi’nin kuruluş tarihiyle ilgili en sağlam arşiv belgesi, Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad dönemine dayanıyor. Köyün kurucusu Şeyh Hasan Onar‘ın 1224 yılında Malatya Emiri’nden aldığı resmi bir “Zaviye Vakıf Belgesi / Beratı” mevcuttur. Bu belge, yapının Selçuklu dönemindeki resmi tescili kabul edilmektedir.
Arapgir Onar Köyü Tarihçesi ve Büyükocak Cemevi’nin Kuruluşu
Araştırmacı İsmail Kaygusuz’un nitelikli çalışmalarına göre Onar Köyü tarihi üç ana döneme ayrılmaktadır:
- Neolitik ve Kalkolitik yerleşmeleri barındıran Prehistorik (tarih öncesi) çağlar (M.Ö. 8000 – 3000),
- Helenistik, Roma ve Bizans Dönemi,
- Selçuklu Dönemi.
Günümüzde Prehistorik döneme ait çeşitli eşyalar ile Helenistik, Roma ve Bizans dönemine ait mezar taşları ile buluntular, köydeki modern Cemevi içinde özenle sergilenmekte ve korunmaktadır.
Onar Köyü’nün köklü temelleri ise Şeyh Hasan Onar’a (tarihte bilinen adlarıyla Onar Dede veya Sultan Onar) dayanmaktadır. Onar Dede, Bağdat Abbasi Halifesi tarafından Selçuklu Sultanı’na gönderilen elçi heyetinde yer alan dönemin en önemli âlimlerinden biridir. Aynı zamanda yapılan tarihsel çalışmalara göre Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah’ın başkomutanı İsfahan Emiri Onar Bey’in (Onar Beg) damadı ve Sultan Alparslan’ın torunlarındandır.
Onar Dede, Anadolu’ya ilk olarak 1205 yılında Bağdat Halifesi’nin Konya Selçuklu Sultanı I. Gıyaseddin Keyhüsrev’e gönderdiği elçi heyetiyle gelmiştir. Bu heyette Ahi Evran ve Evhadüddin Kirmani gibi dönemin büyük İslam bilginleri de bulunmaktadır. Şeyh Hasan Onar’ın Irak bölgesinden Anadolu’ya ikinci gelişi ise birkaç yıl sonra oymağıyla birlikte gerçekleşmiş; temel amacı Anadolu’yu ebedi yurt edinmek olmuştur.
Onar Dede, Bayat Boyu ve Göktürkçe Mezar Taşları
Onar Dede’nin, Oğuz Türklerinin 24 boyundan biri olan Bayat Boyu’na mensup olduğu değerlendirilmektedir. Nitekim Onar Dede Mezarlığı’nda Bayat Boyu damgasının bir varyasyonu tespit edilmiş; damgada Göktürkçe üç harften oluşan ve Ön-Türkçe uzmanlarınca çözümlenen Neng ölesi yani “Her şey fanidir” ifadesinin yazdığı belirlenmiştir. Bugün bu paha biçilmez mezar taşı ve benzeri diğer tarihi taşlar köydeki modern Cemevi bünyesinde sergilenmektedir.
Hünkâr Hacı Bektaş Veli’den yaklaşık 30 yıl kadar önce Anadolu’ya gelmiş olan Hasan Dede, 1220’li yılların başında günümüzdeki Onar Köyü arazisine ulaşarak zaviyesini kurmuştur. 1224 yılında, Anadolu Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubat döneminde, Selçuklu Malatya Emiri’nden alınan vakıfname ile yerleşim alanının sınırları resmen belirlenmiş ve günümüzde Büyükocak Cemevi ismini taşıyan zaviye resmiyet kazanmıştır. Bilindiği üzere “Ocak” kavramı, Alevi inancında ve kültüründe çok derin bir manevi öneme sahiptir.
Yapılan son araştırmalar Onar Dede’nin aynı zamanda Hz. Ali’nin soyundan geldiğini (Seyyid) göstermektedir. 1224 yılında inşa edilen 800 yıllık bu tarihi Cemevi içerisinde günümüzde; 200 yıllık el yazması Kur’an-ı Kerim, Osmanlı dönemi Türkmen kıyafetleri ve 800 yıllık derviş çantası gibi son derece değerli az sayıda tarihi eser muhafaza edilmektedir.
Anadolu’nun En Eski Onar Köyü Cemevi Mimari Özellikleri
Cemevleri, Alevi inancının ibadethanesi olup bu yapıların mimari unsurları doğrudan dini ritüellerden, felsefi derinlikten ve tarihsel ihtiyaçlardan şekillenmektedir. Onar Köyü Büyükocak Cemevi de bu özgün mimari yapının en somut ve tarihi örneklerinden biridir. İnşa edildiği dönemdeki gizlilik ihtiyacı ve cem ayinlerinin güvenle yürütülmesi amacıyla yapı, dışarıdan fark edilmeyecek özel bir mimari sistemle tasarlanmıştır.
Anadolu’nun bilinen ilk Cemevi olan bu tarihi yapının girişi yaklaşık 20 metre uzunluğunda, dar bir koridor biçimindedir. Bu koridor sadece mimari bir geçit değil, aynı zamanda derin sembolik anlamlar taşıyan bir yoldur. Koridor, Alevi-Bektaşi felsefesindeki kapıları simgeleyen beş aşamadan oluşur: Şeriat, Tarikat, Marifet ve Hakikat kapıları. Bu aşamaların ardından son olarak Cümle Kapısı‘ndan geçilerek Cemevi’nin ana meydanına ulaşılır.
Kırlangıç Çatı (Tüteklikli Örtü) Sistemi ve Sembolizmi
Cemevi’nin ana mekânı 12×14 metre kare planlı olup, dışarıya hiçbir pencere açıklığı bulunmayan tamamen kapalı bir yapıya sahiptir. Tavanı, mimaride kırlangıç çatı veya tüteklikli örtü olarak adlandırılan, ahşap bindirme tekniğiyle yerleştirilmiş kaba ahşap kirişlerle kapatılmıştır.
Tam 7 kattan oluşan bu ahşap bindirme sistemi, Alevi inancına göre kutsal sayılan göğün 7 katını sembolize etmektedir. Yapının içine girip başınızı yukarı kaldırdığınızda bu 7 katlı ahşap işçiliği net bir şekilde görebilirsiniz. Çatının tam ortasında ise içeriye hava ve ışık girmesini sağlayan küçük bir havalandırma açıklığı yer alır.
Tüteklikli Örtü Nedir?
Kare veya kareye yakın mekânları kapatmak için geliştirilmiş kadim bir çatı sistemidir. Duvarlar arasındaki açıklığı geçmek adına kısa kalan kirişler, köşelere çapraz biçimde dizilerek açıklık kademeli olarak daraltılır. Üst üste binen bu kirişler, tepede ortalama 50 cm’lik bir açıklık kalana kadar yükselir. Adını merkezdeki bu boşluğun ocak tütekliği (baca) olarak kullanılmasından alan bu geleneksel teknik; Anadolu, Ön Asya ve Orta Asya coğrafyasında yüzyıllardır konutlardan obalara kadar pek çok yapıda uygulanmıştır.
Erken Dönem İslam mimarisindeki camilerde ve Alevi-Bektaşi Cemevlerinde bu tipolojinin tercih edilmesi; gök, yer ve yeraltı katmanlarını, yani evrenin mikro-kozmozunu ifade eder. Türk dili ve edebiyatının en temel başyapıtlarından biri olan Kutadgu Bilig’de de tüteklikli mekân, evrenin varoluşuna dair güçlü bir metafor olarak karşımıza çıkar.
“Kutsal Karadirek” ve Dede Postu
Büyükocak Cemevi’nin tavanını ayakta tutan ahşap dikmelerden ortada yer alan ana kütüğe yörede “Karadirek” denilmektedir. Cem ibadetleri esnasında cemi yöneten dedenin oturduğu post, tam da bu kutsal kabul edilen Karadirek’in dibine seriliyor.
800 Yıllık Ahşap Kütükler, Efsaneler ve Restorasyon Süreci
Onar Köyü Büyükocak Cemevi’nde tüteklikli örtü sistemini asırlardır ayakta tutan ahşap kirişler ve kütükler muazzam bir eskitmeye sahiptir. Taşıyıcı dikme olarak kullanılan bu ulu kütüklerin en kalın olanı hakkında yörede yaşayanlar arasında anlatılan keyifli bir efsane de mevcuttur: Anlatıya göre, bu ulu kütüğe sarıldığınızda kollarınız diğer tarafta kavuşup elleriniz birleşirse, iyi bir insan olduğunuza ve cennete gideceğinize inanılır.
Restorasyon Notu: Tarihi Cemevi’nin özgün yapısını korumak adına 2018 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi (İTÜ) tarafından dış cephesinde kapsamlı bir belgeleme ve yenileme (restorasyon) çalışması yürütülmüştür. Yapılan bu titiz çalışma, yapının 800 yıllık otantik karakterini ve tarihi dokusunu bozmadan günümüze aktarılmasını sağlamıştır.
Dip Not: 2018 yılında İTÜ Mimarlık Fakültesi Restorasyon Anabilim Dalı bünyesinde yürütülen Arapgir çalışmaları, bölgenin mimari mirasını koruma ve gelecek nesillere aktarma amacı taşıyan kapsamlı akademik süreçlerden oluşmuştur. Proje, Arapgir Belediyesi iş birliğinde ve İTÜ Restorasyon Anabilim Dalı öğretim üyeleri, araştırma görevlileri ve yüksek lisans öğrencilerinden oluşan uzman bir heyetle yürütülmüştür. Evlerin yanı sıra kırsal alanlardaki tarihi camiler, hamamlar, çeşmeler ve bölgenin inanç turizmi açısından kritik öneme sahip köklü cemevleri de mimari olarak belgelenmiştir. Malzeme bozulmaları, strüktürel (yapısal) zafiyetler ve modern yerleşim baskısının getirdiği koruma sorunları tespit edilerek restorasyon önerilerine zemin hazırlanmıştır. İTÜ Restorasyon Yüksek Lisans Programı kapsamında hazırlanan bilimsel analizler ve restorasyon/koruma projeleri, İTÜ Mimarlık Fakültesi Taşkışla binasında akademik jürilere sunulmuş ve koruma kurullarına rehberlik edecek raporlar haline getirilmiştir.
Onar Köyü Antik Roma Kaya Mezarları ve Malatya Tarihindeki Yeri
Malatya’nın Anadolu seyahat kültüründe ve köklü tarihinde son derece özel bir yere sahip olduğu bilinmektedir. Özellikle UNESCO Dünya Mirası listesinde yer alan Arslantepe Höyüğü ve çevredeki diğer tarihi höyükler, bölgenin kadim geçmişine ışık tutmaktadır. Buradan çıkarılan paha biçilmez buluntular Malatya Müzesi bünyesinde sergilenmekte olup, bölgedeki ilk yerleşim izleri Neolitik Çağ’a kadar uzanmaktadır. Arapgir ilçesine bağlı Onar Köyü ve çevresinde yürütülen yüzey araştırmalarında da Neolitik Çağ’a ait çeşitli buluntular gün yüzüne çıkarılmıştır.
Onar Köyü Roma Kaya Mezarları ve Nekropol Alanı
Tarih öncesi dönemlerin yanı sıra Onar Köyü sınırları içerisinde ve köyün kurulu olduğu vadi yamacında, açık veya kapalı konumda yaklaşık 20 adet Roma Dönemi kaya mezarı bulunmaktadır.
Bölgenin bu dönemki tarihsel arka planına bakıldığında; M.Ö. 69 yılında Malatya, Roma İmparatorluğu komutanı Lucullus tarafından imparatorluk topraklarına katılmıştır. Nemrut Dağı’ndaki görkemli heykelleri bırakan Kommagene Krallığı’nın da Roma hâkimiyetini kabul etmesiyle birlikte Malatya, Roma’nın doğudaki en önemli ileri karakollarından biri haline gelmiştir.
M.Ö. 395 yılında Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu sınırları içinde kalan bölgede, Onar Köyü kaya mezarları da Roma ve Bizans dönemlerine ait geniş bir nekropol (antik mezarlık) alanının parçası olarak günümüze ulaşmıştır. Bölge daha sonra M.S. 600’lü yılların sonlarına doğru Arapların kontrolüne geçmiştir.
Onar Köyü Roma Kaya Mezarları Detaylı İncelemesi
Onar Köyü vadisinde yer alan Roma Dönemi kaya mezarlarından 6 tanesinin girişi günümüzde toprakla kaplı olduğu için henüz içerisine girilememiştir. Buna karşın geriye kalan 14 kaya mezarının girişi açık durumdadır ve ziyaretçiler tarafından gezilebilmektedir.
Ne var ki son yıllarda bölgenin tanınırlığının artmasıyla birlikte, ne yazık ki vandalizm vakalarında da belirgin bir artış gözlenmektedir. Kaya mezarlarının iç duvarlarına yazılan yazılar veya tahrip edilen kabartmalar bu durumun en acı örnekleridir. Her ne kadar bazı mezarların içindeki stilize kabartmalar ile kırmızı aşı boyasıyla yapılan özel figürler günümüze kadar nispeten iyi korunarak ulaşmış olsa da, bu kıymetli nekropol alanı bir an önce koruma altına alınmazsa yakın gelecekte yok olma riskiyle karşı karşıyadır.
Mezarların Mevcut Durumu ve Tahribat Riskleri
Kaya mezarlarının iç mekân detayları incelendiğinde şu durumlar göze çarpmaktadır:
- Mezar Tekneleri ve Aşınma: Mezarların içerisindeki teknelerin büyük bir kısmı zamanla doğal şartlar ve insan müdahalesi sebebiyle aşınmıştır.
- İs ve Tahribat: Geçmişte mekânların içinde ateş yakılmasından dolayı kaya mezarlarının tavan ve duvar yüzeyleri yoğun bir is tabakasıyla kaplanmıştır.
- İşlemeli Nişler ve Rölyefler: Bazı mezar odalarında estetik işlemeli nişler görülmekle birlikte, niş kenarlarındaki rölyef ve kabartmalar zamanın yıpratıcı etkisine maruz kalarak silinmeye yüz tutmuştur.
Resmi Tescil ve Koruma Çağrısı: Onar Köyü kaya mezarları ve mağaraları, Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu tarafından 2011 yılında 2311 Karar Numarası ile resmi olarak tescil edilmiştir. Ancak bu benzersiz açık hava müzesinin ve antik nekropol alanının gelecek kuşaklara eksiksiz aktarılabilmesi için acilen daha kapsamlı ve fiziki bir koruma projesinin hayata geçirilmesi şarttır.
Onar Köyü Göktürk Mezar Taşları ve Sergi Odası
Onar Köyü’nün merkezinde, 1224 tarihli tarihi yapının yanı sıra 1997 yılında inşa edilmiş ikinci bir modern Cemevi binası da yer almaktadır. Bu Cemevi kompleksinin içerisinde ayrılan özel bir müze/sergi odasında; Onar Köyü nekropol alanından ve çevreden çıkarılan Neolitik ve Kalkolitik dönemlere ait çeşitli eserler, etnografik objeler ve tarihi taşlar özenle korunarak sergilenmektedir.
Bu koleksiyon içinde şüphesiz en dikkat çekici parçalar; günümüze kadar sapasağlam ulaşmış olan Göktürkçe yazılı mezar taşları ve Oğuzların Bayat Boyu’na ait tamgalardır (damgalar).
Neng Ölesi Yazılı Mezar Taşı ve Gizemli Semboller
Sergi odasında yer alan mezar taşları arasında Ön-Türkçe ve Öz-Türkçe uzmanlarınca incelenmiş son derece nadide bir parça bulunmaktadır. Üzerinde Göktürk alfabesiyle Neng ölesi (günümüz Türkçesiyle “Her şey fanidir / Fani dünya”) yazan bu mezar taşı, köye gelen tarih ve kültür meraklılarının en çok ilgisini çeken buluntuların başında gelir.
Sergide yer alan diğer mezar taşlarının üzerindeki motifler ve paha biçilmez semboller ise henüz tam olarak çözülememiş olup, araştırmacıların incelemelerini beklemektedir.
Akademik Tartışmalar ve Farklı Tez
Yazıda “Göktürkçe Neng Ölesi” olarak geçen mezar taşı basında çok yankı bulmuş olsa da, bazı epigrafi ve tarih uzmanları taşın üzerindeki motiflerin ve tarihin Osmanlı son dönemi (19. yüzyıl) Türkmen defin geleneklerine ait olduğunu, stilize simgelerin Göktürk harflerine benzetildiğini iddia eden karşı tezler de sunmuştur. (Yine de “Bayat Boyu Tamgaları” konusunda tüm tarihçiler hemfikir).
Etnografik Eserler ve Yerel Tarih Mirası
Sergi odası yalnızca mezar taşlarıyla sınırlı değildir. Mekânda yakın döneme ait şu kültür ögeleri de sergilenmektedir:
- Ahşap el işçiliği tarihi sandıklar,
- Geleneksel motiflerle süslenmiş işlemeli ocaklıklar,
- Farklı tarihsel katmanlara ait günlük kullanım eşyaları,
- Tarih öncesi çağlarda savaş veya av aracı olarak kullanıldığı değerlendirilen taş ve madeni buluntular.
Bir Asadan Doğan Köy: Onar Köyü Efsaneleri
Arapgir Onar Köyü’nü gezerken yalnızca taş binalarla ve tarihi kalıntılarla karşılaşmazsınız. Bastığınız her patikanın, gölgesinde soluklandığınız asırlık ağaçların ve coşkuyla akan pınarların arkasında asırlardır anlatıla gelen köklü efsaneler ve keramet hikâyeleri saklıdır.
Kuru Asanın Yeşermesi: Sakız Baba Ağacı Efsanesi
Şeyh Hasan Onar, Horasan’dan Anadolu’ya doğru yola çıkıp yurt ararken Arapgir yakınlarındaki bu sessiz vadiye ulaşır. Abdest alıp namaza durmadan önce, elindeki kuru sakız ağacından yapılma asasını toprağa saplar. İbadetini tamamlayıp asasına baktığında, kuru odunun filizlenip yeşerdiğini görür. “Eyvah, ben aslında burada yurt tutmak istemezdim ama işaret verilmiş, mekânımız burasıymış” diyerek köyün ilk temellerini oracıkta atar.
- Günümüzdeki İzleri: Bugün Şeyh Hasan Onar Türbesi’nin yanı başında yükselen ve yöre halkının dilek dileyip bez bağladığı asırlık Sakız Baba Ağacı’nın, işte bu yeşeren asa olduğuna inanılır.
“Tekme ile Su Çıkarma” ve Cennet Pınarı Efsanesi
Şeyh Hasan’ın kayınbabası Piri Baba köye ziyarete geldiğinde köyde suyun yetersiz olduğunu fark eder. Keramet göstererek ayağını hafifçe yere vurur ve parmak kalınlığında berrak bir su çıkarır. Onar Dede ise kayınbabasının bu tatlı gösterisine karşılık “Su öyle değil, böyle çıkarılır” diyerek toprağa kuvvetli bir tekme vurur. Bastığı noktadan bel kalınlığında, gürül gürül akan coşkulu bir su fışkırır.
- Günümüzdeki İzleri: Günümüzde köyün buz gibi tatlı suyuyla meşhur tarihi Cennet Pınarı çeşmesinin bu tekmeyle ortaya çıktığı anlatılmaktadır.
Kendiliğinden Yürüyen Kiraz Ağacı
800 yıllık Büyükocak Cemevi’nin inşası sırasında tavanı taşıyacak devasa ahşap sütunlar (özellikle kutsal kabul edilen Karadirek) gereklidir. Şeyh Hasan ağaç kesmek üzere çevredeki dağlara gider. Anlatıya göre kökünden sökülen dev bir kiraz ağacı, Onar Dede’nin kerameti sayesinde kendi kendine arkasından köye kadar yürüyerek gelir ve Cemevi’nin çatısına ana taşıyıcı direk olur.
Bir Tas Çorba ile 3 Bin Atlıyı Doyurma (Ahmet Yesevi Duası)
Şeyh Hasan gençliğinde Ahmet Yesevi Dergâhı’nda eğitim almıştır. Yesevi, yeteneğini gördüğü genç dervişe “Sen bir er değil, ten er (10 er) gücündesin” diyerek “Oner” unvanını verir; köyün ve sülalenin “Onar” ismi de buradan gelir. Selçuklu ordusu bölgeden geçerken Şeyh Hasan, bir tas çorba ve bir torba arpayla Sultan I. Alâeddin Keykubad’ın 3 bin kişilik atlı ordusunu ağırlar. Keramet sayesinde çorba da arpa da hiç bitmez. Padişah bu mucize karşısında saygıyla eğilerek 1224 yılında köyün arazilerini resmi bir beratla Şeyh Hasan Onar’a vakfeder.
Onar Köyü Hakkında Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Arapgir Onar Köyü, sahip olduğu 800 yıllık Alevi-Bektaşi mirası, Selçuklu dönemi belgeleri ve gizemli kaya mezarlarıyla ziyaretçilerin zihninde pek çok soru işareti bırakıyor. Yola çıkmadan önce köyün kökeni, tarihi ve kültürel dokusu hakkında merak edilen en önemli soruları ve yanıtlarını aşağıda bulabilirsiniz.
Arapgir Onar Köyü’nün kökeni, Horasan üzerinden Anadolu’ya göç eden ve Oğuzlar’ın Bayat Boyu‘na mensup olan Türkmen boylarına dayanır. 12. ve 13. yüzyılda Selçuklu coğrafyasına yerleşen bu topluluklar, bölgenin Türk-İslam ve Alevi-Bektaşi kültürünün temellerini atmıştır. Arapgir geneli ise tarih boyunca Doğu Anadolu ile İç Anadolu geçiş noktasında yer alarak Türkmen, Ermeni ve Rum kültürlerinin izlerini taşımıştır.
Evet, Arapgir Onar Köyü tarihsel, inançsal ve kültürel olarak Alevi-Türkmen köyüdür. Köyün kurucusu olan Şeyh Hasan Onar (Onar Dede), Horasan erenlerinden olup Alevi-Bektaşi geleneğinin bölgedeki en önemli ocak kurucularından biridir. Köy günümüzde de bu tarihi inanç ve ocak kültürünü yaşatmaya devam etmektedir.
Dünyanın ve Türkiye’nin bilinen en eski cemevi, Malatya’nın Arapgir ilçesine bağlı Onar Köyü’nde bulunan Büyükocak Cemevi’dir. Yapı, mimari dokusu ve tavanındaki kırlangıç çatı örtüsüyle günümüze kadar özgünlüğünü koruyarak ulaşmış en kadim Alevi ibadethanesidir.
Malatya’daki 800 yıllık tarihi yapı, 1224 yılında Şeyh Hasan Onar tarafından inşa edilen Büyükocak Cemevi’dir. Selçuklu Sultanı I. Alaeddin Keykubad dönemine ait zaviye vakfiyesi belgesiyle resmi tarihi doğrulanan yapı, 8 asrı aşkın süredir ayaktadır.
Tarihsel arşiv belgelerine ve vakfiyelere dayalı olarak Anadolu’daki tescilli ilk cemevi/zaviye yapısı Malatya Arapgir Onar Köyü sınırları içerisindedir. 1224 tarihli Selçuklu vakıf beratı, bu yapının Anadolu’daki ilk resmi Alevi-Bektaşi dergâh/cemevi örneklerinden biri olduğunu kanıtlar.
Onar Baba (Şeyh Hasan Onar) Türbesi, Malatya ili Arapgir ilçesine bağlı Onar Köyü’nün hemen girişinde/merkezinde, tarihi Büyükocak Cemevi ile yan yana konumlanmıştır. Türbe, asırlık Sakız Baba Ağacı ile aynı alanda yer alır.
Arapgir, Malatya’nın Alevi-Bektaşi kültürünün yoğun yaşandığı ilçelerinden biridir. Onar Köyü başta olmak üzere Suceyin, Ocak, Budak, Boğazlı, Çakırsu, Selamlı, Deregezen, Koru ve Ağolduran gibi köyler Arapgir’in bilinen Alevi/Türkmen yerleşimleri arasında yer alır.
Türkiye’de resmi kayıtlar ve dernek verilerine göre en çok cemevinin bulunduğu il Sivas’tır. Sivas’ı sırasıyla Tokat, Çorum, Kahramanmaraş, Malatya, Ordu ve nüfus yoğunluğuna bağlı olarak İstanbul takip etmektedir.
Köyü ziyaret etmek için en ideal zaman İlkbahar (Mayıs – Haziran) ve Sonbahar (Eylül – Ekim) aylarıdır. Yaz aylarında Doğu Anadolu sıcakları hakimken, ilkbaharda vadi yeşillenir, Cennet Pınarı gür akar ve yürüyüş yolları ile kaya mezarları rahatlıkla gezilebilir.
Onar Köyü sit alanı ve tarihi koruma bölgesinde olduğu için içerisinde büyük otel veya ticari restoranlar bulunmamaktadır. Ziyaretçiler yeme-içme ve konaklama ihtiyaçlarını 15 km mesafedeki Arapgir ilçe merkezindeki konaklarda ve restoranlarda karşılayabilirler. Köyde ise köylülerin misafirperverliği ve çeşme başı mola alanları mevcuttur.
Son Söz: Arapgir Onar Köyü’ne Neden Gitmelisiniz?
Doğu Anadolu Bölgesi’ne, Malatya veya çevresindeki rotalara yolunuz düşerse; seyahat planınızda mutlaka Arapgir Onar Köyü için özel bir durak ayırmanızı öneririz. Anadolu’nun ilk Cemevi olan 800 yıllık Büyükocak Cemevi’nin manevi atmosferini solumak, vadideki gizemli Roma kaya mezarlarını yerinde incelemek ve Göktürkçe yazıtların izini sürmek, seyahatinize unutulmaz bir derinlik katacaktır.
Ayrıca İlgili Kaynaklar:
Doğu Anadolu bölgesi tarihi kentler, antik şehirler
Doğu Anadolu bölgesi antik kent, tarihi şehir fotoğrafları
Türkiye müzeler, antik şehir ve tarihi kentler
Gözde Ülger – Cemevi Yapıları Tezi (pdf olarak indirilmektedir.)
Arapgir Onar Köyü Kaya Mezarları Recep Özman
Tütekli Örtü Geleneği: Anadolu Cami ve Tarikat Yapılarında Tüteklikli Örtü – Dr. Günkut Akın